સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્ય
પ્રસ્તાવના
સમાજ કાર્ય એ માનવીય સમસ્યાઓના નિવારણ, વ્યક્તિગત વિકાસ અને સામાજિક સુખાકારીની દિશામાં કાર્ય કરતી વ્યવસાયિક અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો સમન્વિત ક્ષેત્ર છે. સમાજ કાર્યનું મુખ્ય ધ્યેય એ છે કે વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમુદાયને તેમની સમસ્યાઓમાંથી બહાર લાવી તેમના જીવનમાં સંતુલન, સુખાકારી અને કાર્યક્ષમતા વધારવી. સમાજ કાર્યની વિવિધ પદ્ધતિઓમાંથી “સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્ય” સૌથી પ્રાચીન, મૂળભૂત અને અસરકારક પદ્ધતિ ગણવામાં આવે છે.
સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્ય મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત સ્તર પર કાર્ય કરે છે. અહીં એક વ્યક્તિ—ભલે તે બાળક હોય, યુવાન હોય, વૃદ્ધ હોય અથવા કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો કરતો સભ્ય—તેની વ્યક્તિગત, ભાવનાત્મક, સામાજિક અને પરિસ્થિતિજન્ય સમસ્યાઓને સમજવા તથા ઉકેલવા માટે વિશેષ માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. કેસ વર્ક માન્ય રાખે છે કે દરેક વ્યક્તિ અનન્ય છે અને તેની સમસ્યા પણ અનન્ય છે. તેથી, તેના માટે ઉકેલ પણ વ્યક્તિગત જ હોવો જોઈએ.
આ પદ્ધતિના કેન્દ્રમાં છે “વ્યક્તિને સમજવું” અને “વ્યવસાયિક સંબંધ”. સમાજ કાર્યકર વ્યક્તિની જરૂરિયાતો, તેની પરિસ્થિતિ, તેના વર્તન અને તેની શક્તિઓનું વિશ્લેષણ કરીને સહાય કરે છે. કેસ વર્કર વ્યક્તિને પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ સ્વયં શોધી શકે તેવા આત્મવિશ્વાસ, ક્ષમતા અને નિર્ણય ક્ષમતા વિકસાવવા મદદ કરે છે.
સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્ય માનસશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને વર્તનવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો પર આધારિત હોવાથી તે અત્યંત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ ગણાય છે. એ વ્યક્તિના જીવનમાં માનસિક, સામાજિક અને વ્યવહારિક સ્તરે ફેરફાર લાવવા માટે અસરકારક સાધન પુરવાર થાય છે.
વ્યાખ્યાઓ
1. મેરી રિચમન્ડ (Mary Richmond)
વ્યક્તિ અને તેની પરિસ્થિતિને સમજવા તથા તેને પરિસ્થિતિ સાથે વધુ સારા રીતે એડજસ્ટ થવામાં મદદ કરવાનો વ્યવહારુ અને વ્યવસાયિક પ્રક્રિયા.
2. હેમિલ્ટન (Hamilton)
“સમાજ કાર્યકર વ્યક્તિની સામાજિક કાર્યક્ષમતા (social functioning) વધારવા માટે સહાય કરે તે પ્રક્રિયા.
3. ફ્લોરન્સ હોલિસ (Florence Hollis)
વ્યવસાયિક સંબંધ દ્વારા વ્યક્તિની વ્યક્તિગત મુશ્કેલીઓ ઉકેલવામાં સહાય કરવી.
સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્યનો સાર
- વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ અને વ્યક્તિત્વને સમજવું
- સમસ્યા ઓળખવી અને વિશ્લેષણ કરવું
- વિશ્વાસપૂર્ણ વ્યવસાયિક સંબંધ સ્થાપિત કરવો
- માર્ગદર્શન, કાઉન્સેલિંગ અને સેવાઓનો ઉપયોગ કરવો
- વ્યક્તિના જીવનમાં સકારાત્મક અને સ્થાયી ફેરફાર લાવવો
ઉપસંહાર
સામાજિક વૈયક્તિક સેવાકાર્ય સમાજ કાર્યની સૌથી અસરકારક અને વ્યક્તિ કેન્દ્રિત પદ્ધતિ છે. વ્યક્તિના જીવનમાં જે મુશ્કેલીઓ ઉદભવે છે—જેમ કે ભાવનાત્મક તણાવ, પારિવારિક વિવાદ, શારીરિક-માનસિક સમસ્યાઓ, આર્થિક તકલીફો અથવા સામાજિક વિમુખતા—તેને સમજવા અને તેના ઉકેલ તરફ દોરી જવાનું કાર્ય કેસ વર્ક દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ વ્યક્તિની ક્ષમતાઓનો વિકાસ કરે છે અને તેને પોતાના જીવનમાં સ્વતંત્ર, સક્ષમ અને જવાબદાર બનવામાં મદદ કરે છે. વ્યવસાયિક સંબંધ, માનવતા, સમજણ અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણના આધારે કેસ વર્ક વ્યક્તિગત અને સામાજિક સુખાકારી તરફ આગળ વધવાની પ્રક્રિયા છે.
सामाजिक व्यक्तिगत सेवा कार्य – परिचय और परिभाषा
प्रस्तावना
समाज कार्य मानव समस्याओं के समाधान, व्यक्ति के विकास और सामाजिक कल्याण की दिशा में काम करने वाला एक व्यावसायिक और वैज्ञानिक क्षेत्र है। समाज कार्य का मुख्य उद्देश्य व्यक्ति, परिवार और समुदाय को उनकी समस्याओं से बाहर लाकर उनके जीवन में संतुलन, कल्याण और कार्यक्षमता बढ़ाना है। समाज कार्य की विभिन्न विधियों में से “सामाजिक व्यक्तिगत सेवा कार्य” (Social Case Work) सबसे प्राचीन, मूलभूत और प्रभावी विधि मानी जाती है।
सामाजिक व्यक्तिगत सेवा कार्य मुख्य रूप से व्यक्तिगत स्तर पर कार्य करता है। इसमें एक व्यक्ति—चाहे वह बच्चा हो, युवा हो, वृद्ध हो या किसी समस्या का सामना कर रहा कोई सदस्य—उसकी व्यक्तिगत, भावनात्मक, सामाजिक तथा परिस्थितिजन्य समस्याओं को समझकर उन्हें हल करने के लिए विशेष मार्गदर्शन दिया जाता है। केस वर्क का मानना है कि हर व्यक्ति अद्वितीय है और उसकी समस्या भी अद्वितीय है, इसलिए उसका समाधान भी व्यक्तिगत होना चाहिए।
इस विधि के केंद्र में “व्यक्ति को समझना” और “व्यावसायिक संबंध” शामिल हैं। समाज कार्यकर्ता व्यक्ति की आवश्यकताओं, उसकी परिस्थितियों, उसके व्यवहार और उसकी क्षमताओं का विश्लेषण करके सहायता करता है। केस वर्कर व्यक्ति में आत्मविश्वास, क्षमता और निर्णय लेने की योग्यता विकसित करता है ताकि वह अपनी समस्या का समाधान स्वयं कर सके।
सामाजिक व्यक्तिगत सेवा कार्य मनोविज्ञान, समाजशास्त्र और व्यवहार विज्ञान के सिद्धांतों पर आधारित होने के कारण यह अत्यंत वैज्ञानिक विधि मानी जाती है। यह व्यक्ति के मानसिक, सामाजिक और व्यवहारिक स्तर पर सकारात्मक परिवर्तन लाने में सहायक होती है।
परिभाषाएँ
1. मैरी रिचमंड (Mary Richmond)
व्यक्ति और उसकी परिस्थितियों को समझकर उसे बेहतर समायोजन (adjustment) करने में सहायता करने की प्रक्रिया।
2. हैमिल्टन (Hamilton)
प्रशिक्षित समाज कार्यकर्ता द्वारा व्यक्ति की सामाजिक कार्यक्षमता (social functioning) बढ़ाने में सहायता करने की प्रक्रिया।
3. फ्लोरेंस हॉलिस (Florence Hollis)
व्यावसायिक संबंध के माध्यम से व्यक्ति की व्यक्तिगत कठिनाइयों को हल करने में सहायता करना।
केस वर्क का सार
- व्यक्ति और परिस्थिति को समझना
- समस्या को पहचानना और विश्लेषण करना
- विश्वासपूर्ण व्यावसायिक संबंध बनाना
- मार्गदर्शन, काउंसलिंग और सेवाओं का उपयोग
- व्यक्ति के जीवन में स्थायी और सकारात्मक परिवर्तन लाना
उपसंहार
सामाजिक व्यक्तिगत सेवा कार्य समाज कार्य की सबसे प्रभावी और व्यक्ति-केंद्रित विधि है। व्यक्ति के जीवन में उत्पन्न भावनात्मक तनाव, पारिवारिक विवाद, मानसिक–शारीरिक समस्याएँ, आर्थिक कठिनाइयाँ या सामाजिक अलगाव जैसी समस्याओं को समझकर उनके समाधान की दिशा में कार्य करना केस वर्क का उद्देश्य है। यह व्यक्ति की क्षमताओं का विकास करता है और उसे आत्मनिर्भर, सक्षम और जिम्मेदार बनने में मदद करता है। व्यावसायिक संबंध, मानवता और वैज्ञानिक दृष्टिकोण के आधार पर केस वर्क व्यक्ति और समाज दोनों के कल्याण की दिशा में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।
Social Case Work – Introduction & Definition
Introduction
Social Work is a professional and scientific field that works toward solving human problems, promoting individual development, and ensuring social well-being. The primary goal of social work is to help individuals, families, and communities overcome their difficulties and enhance balance, well-being, and social functioning in their lives. Among the various methods of social work, Social Case Work is considered the oldest, most fundamental, and highly effective method.
Social Case Work mainly functions at the individual level. It focuses on understanding and resolving the personal, emotional, social, and situational problems of an individual — whether a child, youth, elderly person, or anyone facing difficulties. Case Work believes that every person is unique, and therefore their problems and solutions must also be individualized.
At the core of this method are “understanding the individual” and the “professional relationship.” The social worker analyzes the individual’s needs, circumstances, behavior, and strengths to provide appropriate support. The caseworker helps the individual develop self-confidence, abilities, and decision-making skills so that they can solve their problems independently.
Social Case Work is based on principles of psychology, sociology, and behavioral sciences, making it a highly scientific and effective method. It brings positive changes in a person’s mental, social, and behavioral functioning.
Definitions
1. Mary Richmond
The process of understanding the individual and their situation, and helping them adjust better.
2. Hamilton
A helping process through which a trained social worker assists an individual in improving their social functioning.
3. Florence Hollis
A method of helping individuals resolve their personal difficulties through a professional relationship.
Essence of Case Work
- Understanding the individual and their situation
- Identifying and analyzing the problem
- Building a trustful professional relationship
- Using guidance, counseling, and services
- Bringing positive and lasting change in the person’s life
Conclusion
Social Case Work is one of the most effective and person-centered methods of social work. It helps individuals deal with emotional stress, family conflicts, mental or physical issues, economic difficulties, and social isolation. The method enhances personal strengths and enables individuals to become independent, capable, and responsible. With professional relationships, empathy, and scient