પ્રકરણ–2.1 આરોગ્યનો અર્થ, ખ્યાલ અને આરોગ્યના નિર્ણાયકો : મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે વિસ્તૃત અભ્યાસ
પ્રસ્તાવના
આરોગ્ય માનવ જીવનનો આધારસ્તંભ છે. વ્યક્તિ, કુટુંબ, સમાજ અને રાષ્ટ્ર—આ બધાના સર્વાંગી વિકાસ માટે આરોગ્ય અનિવાર્ય તત્વ છે. માનવીના શારીરિક બળ, માનસિક સંતુલન, સામાજિક કાર્યક્ષમતા અને આર્થિક ઉત્પાદનક્ષમતા બધા આરોગ્ય પર આધારિત છે. આધુનિક સમયમાં આરોગ્યને ફક્ત રોગના અભાવ તરીકે નહીં પરંતુ માનવીના સર્વાંગી સુખાકારી (well-being) તરીકે જોવામાં આવે છે. ખાસ કરીને મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે આરોગ્યનો ખ્યાલ માત્ર જૈવિક (biological) મર્યાદામાં સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં માનસિક, સામાજિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
ગુજરાત રાજ્યમાં સરકારી આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા દર્દી અને આરોગ્ય સંસ્થાઓ વચ્ચે સંકલન, સારવાર પ્રક્રિયામાં સામાજિક સહાય, જાગૃતિ, કાઉન્સેલિંગ અને પુનર્વસન સુધી વિસ્તરેલી છે. તેથી આરોગ્યનો અર્થ, ખ્યાલ અને તેના નિર્ણાયકોની ઊંડાણપૂર્વક સમજ સમાજ કાર્યકર માટે આવશ્યક બને છે. આ પ્રકરણમાં આરોગ્યની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ, આરોગ્યના ખ્યાલનો ઐતિહાસિક વિકાસ, તેમજ આરોગ્યને અસર કરતા મુખ્ય નિર્ણાયકોની વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવે છે.
1. આરોગ્યનો અર્થ (Meaning of Health)
1.1 આરોગ્ય શબ્દનો અર્થ
‘આરોગ્ય’ શબ્દ સંસ્કૃતના “આરોગ” પરથી આવ્યો છે, જેમાં “આરોગ”નો અર્થ થાય છે—રોગ વિનાની સ્થિતિ. પરંપરાગત રીતે આરોગ્યનો અર્થ રોગ, દુઃખ અથવા શારીરિક અસામાન્યતાનો અભાવ માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ આધુનિક સમાજમાં આ અર્થ સીમિત ગણાય છે, કારણ કે વ્યક્તિ રોગરહિત હોવા છતાં માનસિક તણાવ, સામાજિક વિમુખતા અથવા આર્થિક અસુરક્ષા અનુભવી શકે છે.
1.2 આરોગ્યની વ્યાખ્યાઓ
આરોગ્યના અર્થને વધુ વ્યાપક રીતે સમજવા માટે વિવિધ વિદ્વાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ વ્યાખ્યાઓ આપી છે.
World Health Organization (WHO) અનુસાર,
“આરોગ્ય એટલે માત્ર રોગ અથવા અશક્તિનો અભાવ જ નહિ, પરંતુ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણ સુખાકારીની સ્થિતિ.”
આ વ્યાખ્યા આરોગ્યને ત્રિઆયામી સ્વરૂપ આપે છે—
- શારીરિક સુખાકારી
- માનસિક સુખાકારી
- સામાજિક સુખાકારી
આ વ્યાખ્યા મેડિકલ સોશ્યલ વર્ક માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેમાં સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રનો સીધો સમાવેશ થાય છે.
અન્ય વિદ્વાનો અનુસાર—
- Dubos મુજબ, આરોગ્ય એ વ્યક્તિની પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતા છે.
- Perkins અનુસાર, આરોગ્ય એ વ્યક્તિની કાર્યક્ષમતાનું સ્તર છે, જેમાં તે પોતાના સામાજિક ભૂમિકાઓ સફળતાપૂર્વક નિભાવી શકે.
આ તમામ વ્યાખ્યાઓથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આરોગ્ય એક ગતિશીલ અને બહુપરિમાણીય ખ્યાલ છે.
2. આરોગ્યનો ખ્યાલ (Concept of Health)
2.1 પરંપરાગત ખ્યાલ
પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણમાં આરોગ્યને મુખ્યત્વે શારીરિક દૃષ્ટિએ જોવામાં આવતું હતું. રોગ ન હોવો એટલે આરોગ્ય—આવો અભિગમ લાંબા સમય સુધી પ્રચલિત રહ્યો. આયુર્વેદ અને પ્રાચીન ચિકિત્સા પદ્ધતિઓમાં પણ દોષ–ધાતુ–મળના સંતુલનને આરોગ્ય માનવામાં આવતું હતું.
2.2 આધુનિક ખ્યાલ
આધુનિક આરોગ્ય ખ્યાલમાં આરોગ્યને સર્વાંગી સુખાકારી તરીકે જોવામાં આવે છે. આ અભિગમ મુજબ—
- માનસિક આરોગ્ય (Mental Health)
- સામાજિક આરોગ્ય (Social Health)
- ભાવનાત્મક આરોગ્ય (Emotional Health)
- આધ્યાત્મિક આરોગ્ય (Spiritual Health)
આ બધા પરિબળો આરોગ્યના અભિન્ન અંગ છે.
3. આરોગ્યના નિર્ણાયકો (Determinants of Health)
આરોગ્ય કોઈ એક પરિબળનું પરિણામ નથી, પરંતુ અનેક પરિબળોના પરસ્પર સંબંધ અને સંયોજનથી રચાયેલી સ્થિતિ છે. વ્યક્તિના જન્મથી લઈને જીવનના અંત સુધી તેના આરોગ્ય પર જૈવિક, સામાજિક, આર્થિક, પર્યાવરણીય અને સેવાસંબંધિત પરિબળો સતત અસર કરતા રહે છે. આ પરિબળોને સામૂહિક રીતે આરોગ્યના નિર્ણાયકો કહેવામાં આવે છે. સમાજ કાર્ય દૃષ્ટિકોણથી આરોગ્યના નિર્ણાયકોની સમજ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ઘણા રોગોના મૂળમાં સામાજિક કારણો છુપાયેલા હોય છે, માત્ર ચિકિત્સાત્મક કારણો નહીં.
3.1 જૈવિક (Biological) નિર્ણાયકો
જૈવિક નિર્ણાયકો વ્યક્તિના જન્મસાથે જોડાયેલા પરિબળો છે, જે વ્યક્તિના આરોગ્ય પર સીધી અને કાયમી અસર કરે છે. તેમાં મુખ્યત્વે ઉંમર, લિંગ, વારસાગત ગુણધર્મો અને જિનાત્મક રચનાનો સમાવેશ થાય છે.
ઉંમર અનુસાર આરોગ્ય સમસ્યાઓમાં ફેરફાર જોવા મળે છે. શિશુ અવસ્થામાં પોષણની અછત, ચેપજન્ય રોગો અને રસીકરણનો અભાવ આરોગ્યને અસર કરે છે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર, સાંધાના રોગો અને હૃદયરોગ જેવી દીર્ઘકાલીન સમસ્યાઓ વધે છે.
લિંગ પણ આરોગ્યનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણાયક છે. સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાવસ્થા, પ્રસૂતિ, રક્તાલ્પતા અને હોર્મોનલ સમસ્યાઓ જોવા મળે છે, જ્યારે પુરુષોમાં કેટલાક વ્યવસાયિક રોગો અને વ્યસન સંબંધિત રોગોની શક્યતા વધુ હોય છે.
વારસાગત ગુણધર્મો દ્વારા ડાયાબિટીસ, થેલેસેમિયા, હૃદયરોગ, કેટલાક માનસિક રોગો જેવી બીમારીઓ પેઢી દર પેઢી ચાલતી જોવા મળે છે. આ પ્રકારના જૈવિક પરિબળો વ્યક્તિના નિયંત્રણ બહાર હોવા છતાં, સમયસર તપાસ, જાગૃતિ અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા તેની અસર ઘટાડી શકાય છે. અહીં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર જાગૃતિ ફેલાવવાની અને પરિવાર માર્ગદર્શનની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
3.2 જીવનશૈલી સંબંધિત નિર્ણાયકો
જીવનશૈલી સંબંધિત નિર્ણાયકો એવા પરિબળો છે, જે મોટા ભાગે વ્યક્તિના પોતાના વર્તન અને પસંદગીઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેમાં આહાર, વ્યાયામ, વ્યસન, ઊંઘ, સ્વચ્છતા અને દૈનિક આદતોનો સમાવેશ થાય છે.
અસંતુલિત આહાર, ફાસ્ટ ફૂડ, પોષક તત્વોની અછત અને અતિશય તેલ–મીઠાનો ઉપયોગ અનેક રોગોનું કારણ બને છે. નિયમિત વ્યાયામનો અભાવ સ્થૂળતા, હૃદયરોગ અને ડાયાબિટીસને આમંત્રણ આપે છે. દારૂ, તમાકુ અને અન્ય નશીલા પદાર્થો આરોગ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે અને કેન્સર, યકૃત રોગો તથા માનસિક સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.
ઉંઘની અછત અને અનિયમિત જીવનશૈલી માનસિક તણાવ, ચિંતા અને કાર્યક્ષમતા ઘટાડે છે. સ્વચ્છતાની અછત ચેપજન્ય રોગોને જન્મ આપે છે.
સમાજ કાર્ય દૃષ્ટિકોણથી, વ્યક્તિની જીવનશૈલી ઘણીવાર ગરીબી, અશિક્ષણ, સામાજિક દબાણ અને સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત હોય છે. તેથી માત્ર વ્યક્તિને દોષ આપવાને બદલે, જીવનશૈલીમાં સુધારા માટે સામાજિક સહાય અને જાગૃતિ જરૂરી બને છે.
3.3 સામાજિક અને આર્થિક નિર્ણાયકો
સામાજિક અને આર્થિક પરિબળો આરોગ્યના સૌથી શક્તિશાળી નિર્ણાયકો માનવામાં આવે છે. તેમાં આવક, શિક્ષણ, રોજગાર, આવાસ, લિંગ સમાનતા, સામાજિક સુરક્ષા અને સામાજિક સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે.
ગરીબી આરોગ્યની અનેક સમસ્યાઓનું મૂળ કારણ છે. ઓછું આવક સ્તર હોવાને કારણે યોગ્ય આહાર, સ્વચ્છ આવાસ અને આરોગ્ય સેવાઓ પ્રાપ્ત થતી નથી. અશિક્ષણ આરોગ્ય જાગૃતિની અછત ઊભી કરે છે, જેના કારણે રોગોની વહેલી ઓળખ અને નિવારણ શક્ય બનતું નથી.
બેરોજગારી અને અનિશ્ચિત રોજગાર માનસિક તણાવ, આત્મવિશ્વાસની કમી અને ડિપ્રેશનનું કારણ બને છે. અસુરક્ષિત આવાસ, ઝૂંપડપટ્ટી જેવી વસાહતોમાં રહેવાથી સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય બંને અસરગ્રસ્ત થાય છે.
લિંગ અસમાનતા, જાતિભેદ અને સામાજિક ભેદભાવના કારણે કેટલાક વર્ગો આરોગ્ય સેવાઓથી વંચિત રહે છે.
મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે આ નિર્ણાયકોની સમજ અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે દર્દીના રોગ પાછળ ઘણીવાર આર્થિક અને સામાજિક સમસ્યાઓ છુપાયેલી હોય છે.
3.4 પર્યાવરણીય નિર્ણાયકો
પર્યાવરણીય પરિબળો વ્યક્તિને ઘેરી રહેલા ભૌતિક વાતાવરણ સાથે જોડાયેલા છે. તેમાં પાણી, હવા, સ્વચ્છતા, રહેઠાણની સ્થિતિ, પ્રદૂષણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે.
અશુદ્ધ પીવાનું પાણી ડાયરીયા, કોલેરા અને ટાઈફોઈડ જેવા રોગોનું મુખ્ય કારણ બને છે. હવા પ્રદૂષણ શ્વસન સંબંધિત રોગો, દમ અને હૃદયરોગને વધારશે છે. ખુલ્લામાં શૌચ, ગંદા આસપાસ અને કચરાની અયોગ્ય વ્યવસ્થા ચેપજન્ય રોગોને જન્મ આપે છે.
ઉદ્યોગિક વિસ્તારોમાં રહેવાથી રસાયણિક પ્રદૂષણ અને વ્યવસાયિક રોગોનો જોખમ વધે છે. પર્યાવરણીય અસંતુલન આરોગ્ય પર લાંબા ગાળાની અસર કરે છે. સમાજ કાર્યકર સમુદાય સ્તરે સ્વચ્છતા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો દ્વારા મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
3.5 આરોગ્ય સેવાઓ સંબંધિત નિર્ણાયકો
આરોગ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા, પહોંચ, ગુણવત્તા, ખર્ચ અને સ્વીકાર્યતા પણ આરોગ્યની સ્થિતિ નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આરોગ્ય કેન્દ્ર નજીક હોવું, સમયસર સારવાર મળવી અને ખર્ચ વહનક્ષમ હોવો—આ બધું આરોગ્ય પરિણામોને અસર કરે છે.
જો પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત હોય, તો રોગોની વહેલી ઓળખ, નિવારણ અને નિયંત્રણ શક્ય બને છે. પરંતુ સેવાઓની અછત, સ્ટાફની કમી, દવાઓનો અભાવ અને આર્થિક બોજ આરોગ્ય માટે અવરોધરૂપ બને છે.
મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર દર્દીને સરકારી યોજનાઓ, સહાય ફંડ, રેફરલ સેવાઓ અને પુનર્વસન સાથે જોડીને આરોગ્ય સેવાઓની અસરકારકતા વધારી શકે છે.
સમાપન
આ પ્રકરણમાં આરોગ્યનો અર્થ, ખ્યાલ અને આરોગ્યના નિર્ણાયકોની વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આરોગ્યને ફક્ત રોગમુક્ત સ્થિતિ તરીકે નહીં પરંતુ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી તરીકે સમજવું આવશ્યક છે. આરોગ્યના નિર્ણાયકો—જૈવિક, જીવનશૈલી, સામાજિક–આર્થિક, પર્યાવરણીય અને આરોગ્ય સેવાઓ—આ બધા પરિબળો પરસ્પર સંકળાયેલા છે. મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે આ સમજ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે દર્દીના આરોગ્યને સમગ્ર દૃષ્ટિકોણથી જોવાની ક્ષમતા આપે છે. ગુજરાત રાજ્યની સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં સમાજ કાર્ય આધારિત હસ્તક્ષેપ દ્વારા આરોગ્ય સેવાઓની અસરકારકતા વધારી શકાય છે અને માનવ સુખાકારીને મજબૂત બનાવી શકાય છે.
સંદર્ભ
World Health Organization. (1948). Constitution of the World Health Organization. Geneva: WHO.
Park, K. (2019). Park’s Textbook of Preventive and Social Medicine (26th ed.). Jabalpur: Banarsidas Bhanot.
Dubos, R. (1965). Man Adapting. New Haven: Yale University Press.
Perkins, E. (1938). The Meaning of Health. American Journal of Public Health, 28(1), 1–5.