ભારતમાં માતા અને શિશુ મૃત્યુ દર (MMR અને IMR) ઘટાડવા માટે સરકાર દ્વારા અનેક આરોગ્ય યોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે. ઘણી ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ હોસ્પિટલમાં પ્રસૂતિ ન કરતી હોવાના મુખ્ય કારણોમાં આર્થિક ભાર, દવા-તપાસનો ખર્ચ અને પરિવહન ખર્ચ મહત્વના હતા.

આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે 1 જૂન 2011 થી જનની શીશુ સુરક્ષા કાર્યક્રમ (JSSK) શરૂ કરવામાં આવ્યો.

આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે —
👉 ગર્ભવતી સ્ત્રી અને શિશુ માટે સારવાર સંપૂર્ણ મફત હોવી જોઈએ.
અર્થાત્ “No Out-of-Pocket Expenditure” (દર્દી દ્વારા કોઈ સીધો ખર્ચ નહીં).

આ યોજના રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન (NHM) હેઠળ અમલમાં છે અને સમગ્ર દેશમાં સરકારી આરોગ્ય સંસ્થાઓમાં લાગુ પડે છે.

(1) સંસ્થાગત પ્રસૂતિ વધારવી

ઘરમાં પ્રસૂતિ કરતા જોખમ વધારે હોય છે. હોસ્પિટલમાં તાલીમપ્રાપ્ત સ્ટાફ અને સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી માતા અને બાળકની સુરક્ષા વધારે થાય છે.

(2) માતા મૃત્યુ દર ઘટાડવો

ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિ દરમિયાન થતી જટિલતાઓને સમયસર સારવાર આપવાથી માતાનું જીવન બચાવી શકાય.

(3) નવજાત અને શિશુ મૃત્યુ ઘટાડવું

જન્મ પછીના પ્રથમ 28 દિવસ ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે. મફત સારવારથી સમયસર સારવાર શક્ય બને છે.

(4) આરોગ્ય સેવાઓ સર્વ માટે સમાન

ગરીબ, ગ્રામ્ય અથવા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોને ગુણવત્તાસભર સેવા મફતમાં મળે.

સરકારી આરોગ્ય સંસ્થામાં પ્રસૂતિ કરાવતી દરેક સ્ત્રીને નીચેની સેવાઓ સંપૂર્ણ મફત મળે છે:

✔ (1) મફત પ્રસૂતિ સેવા

• સામાન્ય પ્રસૂતિ (Normal delivery)
• શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા પ્રસૂતિ (Caesarean section)

✔ (2) મફત દવાઓ અને વપરાશ સામગ્રી

પ્રસૂતિ દરમિયાન જરૂરી તમામ દવાઓ, ઈન્જેક્શન, સિરિન્જ, વગેરે.

✔ (3) મફત નિદાન સેવા

બ્લડ ટેસ્ટ, યુરિન ટેસ્ટ, સોનોગ્રાફી વગેરે.

✔ (4) મફત બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન

જો પ્રસૂતિ દરમિયાન વધુ રક્તસ્ત્રાવ થાય તો જરૂરી રક્ત મફત.

✔ (5) મફત ખોરાક

હોસ્પિટલમાં દાખલ સમયગાળા દરમિયાન પોષણયુક્ત આહાર.

✔ (6) મફત પરિવહન

આ યોજના નો મહત્વનો ભાગ છે:

• ઘરથી હોસ્પિટલ
• એક હોસ્પિટલથી બીજી હોસ્પિટલ (રિફરલ)
• સારવાર બાદ ઘરે પરત

👉 આ સુવિધા 102 / 108 એમ્બ્યુલન્સ સેવા દ્વારા આપવામાં આવે છે.

પ્રથમ વર્ષ સુધીના બીમાર શિશુ માટે પણ તમામ સેવાઓ મફત છે:

• મફત સારવાર
• મફત દવાઓ
• મફત નિદાન
• મફત હોસ્પિટલમાં દાખલ
• મફત પરિવહન

આથી જન્મ પછી બાળકની આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઝડપથી ઓળખી સારવાર મળે છે.

શરૂઆતમાં યોજના મુખ્યત્વે પ્રસૂતિ અને નવજાત માટે હતી.
પરંતુ બાદમાં નીચે મુજબ વિસ્તરણ થયું:

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આવતી જટિલતાઓ (Antenatal complications)
• પ્રસૂતિ પછીની સમસ્યાઓ (Postnatal complications)
• શિશુ માટે લાભ 1 વર્ષ સુધી

આથી માતા-બાળ આરોગ્યનું સંપૂર્ણ સંરક્ષણ થાય છે.

(1) જનની સુરક્ષા યોજના (JSY)

• હેતુ: હોસ્પિટલમાં પ્રસૂતિ કરવા માટે નાણાકીય પ્રોત્સાહન
• લાભ: પૈસા

(2) જનની શીશુ સુરક્ષા યોજના (JSSK)

• હેતુ: પ્રસૂતિ અને સારવાર સંપૂર્ણ મફત
• લાભ: મફત સેવા

👉 સરળ રીતે:
JSY = પૈસા આપે
JSSK = ખર્ચ દૂર કરે

1. JSSK ક્યારે શરૂ થયું? → 1 જૂન 2011
2. કયા મંત્રાલય હેઠળ આવે છે? → Health & Family Welfare
3. મુખ્ય હેતુ શું છે? → મફત માતા-શિશુ આરોગ્ય સેવા
4. લાભ કોને મળે છે? → ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને 1 વર્ષ સુધીના બીમાર શિશુ
5. મફત પરિવહન ઉપલબ્ધ છે? → હા
6. Caesarean મફત? → હા

વધુ માહિતી માટે – https://nhm.gov.in/index1.php?lang=1&level=3&sublinkid=842&lid=308