પ્રસ્તાવના

માજકાર્યની પદ્ધતિઓ (Social Work Methods) એ વ્યવસાયિક સમાજકાર્યનો આધારસ્તંભ છે. સમાજકાર્યનો મુખ્ય હેતુ જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ કરવાનો છે જેથી તેઓ પોતાની સમસ્યાઓનું સમાધાન કરવાની ક્ષમતા વિકસાવી શકે. સમાજકાર્ય એ વિજ્ઞાન (Science) પણ છે અને કલા (Art) પણ છે. સમાજકાર્યને વિજ્ઞાન એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે વિવિધ શાખાઓમાંથી પ્રાપ્ત થયેલું જ્ઞાન સમાજકાર્યકર્તા માટે જ્ઞાનનો આધાર બનાવે છે અને તે લોકોની મદદ કરવા માટે આ સિદ્ધાંત આધારિત જ્ઞાનનો વ્યવહારમાં ઉપયોગ કરે છે. સિદ્ધાંત જે પ્રતિપાદિત કરે છે તેને વ્યવહારમાં અમલમાં મૂકવું જરૂરી છે. આ કાર્ય કરવાની જરૂરી ક્ષમતાને કૌશલ્ય કહેવામાં આવે છે. તેથી પસંદગીયુક્ત જ્ઞાન અને સમાજકાર્યના મૂલ્યોના સમૂહ સાથે વ્યવસાયિક સમાજકાર્યને વ્યવસાયિક સેવામાં રૂપાંતરિત કરવું જરૂરી બને છે.

સમાજકાર્યકર્તાએ પોતાના સેવાર્થી સાથે હકારાત્મક સંબંધ સ્થાપિત કરવો જોઈએ. સમાજકાર્યકર્તાને સેવાર્થીની મુલાકાત કેવી રીતે લેવી અને અહેવાલ કેવી રીતે લખવો તેની જાણ હોવી જોઈએ. તે સમસ્યાનું નિદાન, તેના કારણોનું વિશ્લેષણ અને યોગ્ય સારવાર યોજના તૈયાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતો હોવો જોઈએ. સમસ્યાનું મૂલ્યાંકન, તેના ઉકેલ માટે આયોજન, યોજનાનો અમલ અને પરિણામનું મૂલ્યાંકન – આ સમાજકાર્યની મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ છે.

માત્ર સેવાર્થીને મદદ કરવાની ઇચ્છા હોવી પૂરતી નથી; તેને અસરકારક રીતે મદદ કેવી રીતે કરવી તેનું વ્યાવસાયિક જ્ઞાન અને કૌશલ્ય પણ જરૂરી છે. સમાજકાર્યની પદ્ધતિઓ સમાજકાર્યકર્તાને વ્યક્તિ, જૂથ અને સમુદાય સાથે વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત રીતે કાર્ય કરવાની દિશા પ્રદાન કરે છે. આ પદ્ધતિઓ દ્વારા સમાજકાર્યની સેવાઓ વધુ અસરકારક, આયોજનબદ્ધ અને પરિણામલક્ષી બને છે.

સમાજકાર્યની પદ્ધતિઓ (Social Work Methods)

પ્રથમ ત્રણ પદ્ધતિઓને પ્રત્યક્ષ સહાય પદ્ધતિઓ (Direct Helping Methods) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને છેલ્લી ત્રણ પદ્ધતિઓને ગૌણ અથવા સહાયક પદ્ધતિઓ (Secondary or Auxiliary Methods) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સમાજકાર્યની આ છ પદ્ધતિઓ લોકોની મદદ કરવાની વ્યવસ્થિત અને આયોજિત રીતો છે.

વૈયક્તિક સેવાકાર્ય (Social Case Work)

વૈયક્તિક સેવાકાર્ય વ્યક્તિની સમસ્યાઓ સાથે સંબંધિત છે—વ્યક્તિને તેના સમગ્ર પર્યાવરણના સંદર્ભમાં અથવા તેના એક ભાગ તરીકે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. વ્યક્તિ પોતાની નિયંત્રણ બહારના કારણોને લીધે પોતાની સમસ્યાઓનો જાતે ઉકેલ લાવવામાં અસમર્થ હોવાથી તે સમસ્યામાં સપડાય છે. ઘણી વખત ચિંતા વ્યક્તિને અસ્થાયી રીતે સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં અસમર્થ બનાવી દે છે. કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં તેની સામાજિક કાર્યક્ષમતા પ્રભાવિત થાય છે.

વૈયક્તિક સેવાકાર્યકર્તા સેવાર્થીના સમગ્ર પર્યાવરણ વિશે માહિતી એકત્રિત કરે છે, સમસ્યાના કારણોની ઓળખ કરે છે, સારવાર યોજના તૈયાર કરે છે અને વ્યાવસાયિક સંબંધ દ્વારા સેવાર્થીની ધારણાઓ અને વલણોમાં હકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

સામાજિક જૂથકાર્ય (Social Group Work)

સામાજિક જૂથકાર્ય એવી સમાજકાર્ય સેવા છે, જેમાં વ્યવસાયિક રીતે લાયકાત ધરાવતી વ્યક્તિ જૂથના અનુભવ દ્વારા વ્યક્તિઓને મદદ કરે છે, જેથી તેઓ વધુ સારા સંબંધો અને વધુ સારી સામાજિક કાર્યક્ષમતા તરફ આગળ વધી શકે.

સામાજિક જૂથકાર્યમાં જૂથને મહત્વ આપવામાં આવે છે અને લવચીક કાર્યક્રમો દ્વારા તેની સામાજિક સંબંધોમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરવામાં આવે છે. જૂથમાં કાર્ય અને સંબંધો દરમિયાન વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વ વિકાસને મહત્વ આપવામાં આવે છે. જૂથ એક માધ્યમ છે અને તેના દ્વારા તથા તેની અંદર વ્યક્તિઓને જરૂરી પરિવર્તન અને અનુકૂલન કરવામાં મદદ કરવામાં આવે છે.

સામુદાયિક સંગઠન(Community Organisation)

સામુદાયિક સંગઠનસમાજકાર્યની બીજી એક પદ્ધતિ છે. સમુદાયની સમસ્યાઓની ઓળખ કરવી, સમુદાયની સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ઉપલબ્ધ સંસાધનો શોધવા, સામાજિક સંબંધો વિકસાવવા અને સમુદાયના ઉદ્દેશ્યો સિદ્ધ કરવા માટે જરૂરી કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવું—આ બધું સમુદાય સંગઠનમાં સમાવેશ થાય છે. આ રીતે સમુદાય આત્મનિર્ભર બની શકે છે અને તેના સભ્યોમાં સહકારની ભાવના વિકસાવી શકે છે.

સમાજકલ્યાણ વહીવટ (Social Welfare Administration)

સમાજકલ્યાણ વહીવટ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સરકારી તેમજ ખાનગી સમાજકાર્ય સેવાઓનું આયોજન અને સંચાલન કરવામાં આવે છે. કાર્યક્રમોનો વિકાસ, સંસાધનોનું એકત્રીકરણ, કર્મચારીઓની પસંદગી અને ભરતી, યોગ્ય સંગઠન, સંકલન, કુશળ અને સહાનુભૂતિપૂર્ણ નેતૃત્વ પૂરું પાડવું, કર્મચારીઓને માર્ગદર્શન અને દેખરેખ આપવી, કાર્યક્રમોના નાણાકીય સંચાલન અને બજેટની વ્યવસ્થા કરવી તેમજ મૂલ્યાંકન કરવું—આ બધું વહીવટ ક્ષેત્રમાં સમાજકાર્યકર્તાની કેટલીક મુખ્ય ફરજો છે.

સમાજકાર્ય સંશોધન (Social Work Research)

સમાજકાર્ય સંશોધન એ નવી હકીકતો શોધવા, જૂની પરિકલ્પનાઓનું પરીક્ષણ કરવા, વર્તમાન સિદ્ધાંતોની ચકાસણી કરવા અને સમાજકાર્યકર્તાને રસ હોય તેવી સમસ્યાઓના કારણ-પરિણામ સંબંધો શોધવા માટે કરવામાં આવતી વ્યવસ્થિત વૈજ્ઞાનિક તપાસ છે. કોઈપણ પ્રકારના સમાજકાર્ય કાર્યક્રમોનો વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રારંભ કરવા માટે સમાજકાર્ય સંશોધન અને સર્વેક્ષણ દ્વારા પરિસ્થિતિનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

સામાજિક ક્રિયા (Social Action)

સામાજિક ક્રિયાનો હેતુ સામાજિક પ્રગતિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઇચ્છનીય પરિવર્તનો લાવવાનો છે. સામાજિક સમસ્યાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવી, સંસાધનોને સંગઠિત કરવાં, સમાજના વિવિધ વર્ગોના લોકોને અનિચ્છનીય પ્રથાઓ સામે અવાજ ઉઠાવવા પ્રોત્સાહિત કરવાં અને જરૂરી કાયદાકીય વ્યવસ્થા લાવવા માટે દબાણ ઊભું કરવું—આ બધી પ્રવૃત્તિઓ સામાજિક ક્રિયાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતા સમાજકાર્યકર્તાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સામાજિક ક્રિયા મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત અને જૂથ પહેલ તેમજ સ્વસહાય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સમુદાયની જરૂરિયાતો અને તેના ઉકેલો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

ઉપસંહાર

સમાજકાર્ય એ એક વૈજ્ઞાનિક અને વ્યાવસાયિક સેવા છે, જેનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિ, જૂથ અને સમુદાયને તેમની સમસ્યાઓનો સામનો કરવાની અને આત્મનિર્ભર બનવાની ક્ષમતા વિકસાવવામાં મદદ કરવાનો છે. સમાજકાર્યની વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા વ્યક્તિગત, સામૂહિક અને સામાજિક સ્તરે હકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. સંશોધન, વહીવટ અને સામાજિક ક્રિયા જેવી પદ્ધતિઓ સમાજના સર્વાંગી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપે છે. આમ, સમાજકાર્ય માત્ર સમસ્યાઓનું નિરાકરણ જ નથી લાવતું, પરંતુ સામાજિક ન્યાય, માનવ કલ્યાણ, સમાનતા અને સશક્તિકરણને પ્રોત્સાહન આપી એક સુખી, સમાન અને પ્રગતિશીલ સમાજના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

સંદર્ભસૂચિ

1. ચાવડા, ગીતા. (2010). વ્યાવસાયિક સમાજકાર્ય. પાલનપુર: લીંક પ્રકાશન.
2. પટેલ, આનંદી. (2019). વ્યાવસાયિક સમાજકાર્યના આધાર સ્તંભ. અમદાવાદ: વ્યાવસાયિક અભિવૃદ્ધ પ્રકાશન.
3. DuBois, B., & Miley, K. K. (1992). Social Work: An Empowering Profession. Allyn & Bacon, New York.
4. Patel, Chhaya. (1999). Social Practice: Religion–Philosophy Foundation. Rawat Publications, Jaipur.
5. Khinduka, S. K. (1965). Social Work in India. Kitab Mahal, Allahabad.
6. Skidmore, R. A., & Thackeray, M. G. (1976). Introduction to Social Work. Prentice-Hall Inc., New York.
7. Desai, Murli. (2002). Ideologies and Social Work: Historical and Contemporary Analysis. Rawat Publications, Jaipur.

GSET મટીરીયલ માટે વધુ વાંચો- https://socialworkgujarati.com/category/notes/