પ્રકરણ-3 હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશન
(OPD / IPD, ICU, વોર્ડ પ્રક્રિયા, રેફરલ સિસ્ટમ)
પ્રસ્તાવના
આધુનિક સમાજમાં હોસ્પિટલ માત્ર રોગચિકિત્સાનું સ્થળ નથી, પરંતુ તે આરોગ્ય, સમાજ અને માનવ સંવેદનાનો સંયુક્ત કેન્દ્ર છે. વધતી વસ્તી, જીવનશૈલી સંબંધિત રોગો, અકસ્માતો, ચેપજન્ય રોગો અને માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાઓને કારણે હોસ્પિટલ સેવાઓનું મહત્વ સતત વધતું જાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં “હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશન” એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થાપનાત્મક અને વ્યવસાયિક વિચાર તરીકે ઉભરી આવે છે. હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનનો અર્થ છે – હોસ્પિટલની અંદર વિવિધ વિભાગો, સેવાઓ, માનવ સંસાધન, સાધનો અને પ્રક્રિયાઓનું આયોજન, સંકલન અને નિયંત્રણ, જેથી દર્દીને સમયસર, ગુણવત્તાયુક્ત, સતત અને માનવિય સારવાર મળી શકે.
હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનમાં OPD (Out Patient Department), IPD (In Patient Department), ICU (Intensive Care Unit), વોર્ડ પ્રક્રિયા (Ward Process) અને રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System) જેવા વિભાગો કેન્દ્રસ્થાને છે. આ બધા વિભાગો એકબીજાથી સ્વતંત્ર લાગતા હોવા છતાં હકીકતમાં એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. એક દર્દી ઘણીવાર OPDથી હોસ્પિટલમાં પ્રવેશે છે, ત્યાંથી IPD અથવા ICU સુધી પહોંચે છે, વોર્ડમાં સારવાર લે છે અને જો જરૂરી હોય તો રેફરલ દ્વારા અન્ય ઉચ્ચ સ્તરની હોસ્પિટલમાં મોકલવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં જો યોગ્ય આયોજન અને સંકલન ન હોય તો દર્દી, પરિવાર અને હોસ્પિટલ – ત્રણેય માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે.
સમાજ કાર્યના દૃષ્ટિકોણથી હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનનું મહત્વ વધુ ઊંડું બની જાય છે. દર્દી માત્ર શારીરિક સમસ્યા લઈને હોસ્પિટલમાં આવતો નથી; તે સાથે ગરીબી, અજ્ઞાનતા, ભય, ચિંતા, સામાજિક કલંક, પરિવારિક દબાણ અને આર્થિક સંકટ પણ લઈને આવે છે. તેથી હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનમાં માનવતાવાદી અભિગમ, સંવેદનશીલતા અને સમાજ કાર્ય આધારિત હસ્તક્ષેપ અનિવાર્ય બની જાય છે. આ પ્રકરણમાં OPD, IPD, ICU, વોર્ડ પ્રક્રિયા અને રેફરલ સિસ્ટમની વિસ્તૃત સમજૂતી ઉદાહરણો સહિત રજૂ કરવામાં આવે છે, જેથી હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સંપૂર્ણ અને વ્યવહારુ સમજ વિકસે.
1. OPD – Out Patient Department (બાહ્ય દર્દી વિભાગ)
1.1 OPD નો અર્થ અને મહત્વ
OPD એટલે હોસ્પિટલનો એવો વિભાગ જ્યાં દર્દી તપાસ, સલાહ અને દવા લઈને એ જ દિવસે ઘરે પરત જાય છે. OPD ને હોસ્પિટલનું “પ્રવેશ દ્વાર” કહેવાય છે, કારણ કે મોટાભાગના દર્દીઓ સૌપ્રથમ OPD મારફતે હોસ્પિટલ સાથે જોડાય છે. OPDની કાર્યક્ષમતા પર સમગ્ર હોસ્પિટલની છબી નિર્ભર રહે છે. જો OPDમાં લાંબી લાઈનો, અવ્યવસ્થા, અસંવેદનશીલ વર્તન અથવા માહિતીનો અભાવ હોય, તો દર્દીમાં અસંતોષ અને ભય વધે છે.
1.2 OPD ની મુખ્ય પ્રક્રિયા
OPD પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ હોય છે:
OPD (Out Patient Department) હોસ્પિટલની સેવા વ્યવસ્થાનો આધારસ્તંભ ગણાય છે, કારણ કે મોટાભાગના દર્દીઓ સૌપ્રથમ OPD મારફતે આરોગ્ય સેવાઓ સાથે જોડાય છે. OPDની પ્રક્રિયા સુવ્યવસ્થિત, સમયસર અને દર્દી કેન્દ્રિત હોય તો સારવારની ગુણવત્તા અને દર્દી સંતોષ બંનેમાં વધારો થાય છે. OPDની મુખ્ય પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ હોય છે.
1. રજીસ્ટ્રેશન – દર્દીનું નામ, ઉંમર, લિંગ, સરનામું, ફરિયાદ નોંધવી
OPD પ્રક્રિયાનો પ્રથમ તબક્કો રજીસ્ટ્રેશન છે. આ તબક્કે દર્દીની વ્યક્તિગત માહિતી, સંપર્ક વિગતો અને મુખ્ય ફરિયાદ નોંધવામાં આવે છે. રજીસ્ટ્રેશનથી દર્દીની ઓળખ સ્થાપિત થાય છે અને ભવિષ્યમાં સારવારનો રેકોર્ડ જાળવવામાં સહાય મળે છે.
2. ટ્રાયેજ / પ્રાથમિક છટણી – ગંભીરતા અનુસાર દર્દીને પ્રાથમિકતા આપવી
ટ્રાયેજ પ્રક્રિયામાં દર્દીની હાલતની ગંભીરતા મુજબ તેને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. ગંભીર, તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી હોય તેવા દર્દીઓને પહેલા ડૉક્ટર પાસે મોકલવામાં આવે છે, જેથી જીવલેણ સ્થિતિ ટાળી શકાય.
3. ડૉક્ટરની તપાસ – રોગની ઓળખ અને સલાહ
આ તબક્કે ડૉક્ટર દર્દીની ફરિયાદ, લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસના આધારે તપાસ કરે છે. જરૂરી શારીરિક તપાસ કરીને રોગની ઓળખ કરવામાં આવે છે અને પ્રાથમિક સારવાર અથવા આગળની તપાસ અંગે સલાહ આપવામાં આવે છે.
4. તપાસ (લેબ / એક્સ-રે / સ્કેન) – જરૂરી ચકાસણીઓ
ચોક્કસ નિદાન માટે ડૉક્ટર દ્વારા લેબ ટેસ્ટ, એક્સ-રે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા અન્ય સ્કેન કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આ તપાસોથી રોગની ગંભીરતા અને પ્રકાર સ્પષ્ટ થાય છે.
5. દવા અને માર્ગદર્શન – દવાઓ, જીવનશૈલી સલાહ
તપાસના આધારે દર્દીને જરૂરી દવાઓ આપવામાં આવે છે. સાથે સાથે આહાર, આરામ, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને સાવચેતી અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.
6. ફોલો-અપ અથવા દાખલ કરવાની સલાહ
જો રોગ ગંભીર ન હોય તો દર્દીને ફોલો-અપ માટે તારીખ આપવામાં આવે છે. જ્યારે સ્થિતિ ગંભીર હોય ત્યારે દર્દીને IPDમાં દાખલ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આ રીતે OPD પ્રક્રિયા સારવારની દિશા નક્કી કરે છે.
1.3 OPD માં સમાજ કાર્યની ભૂમિકા
OPD (Out Patient Department) હોસ્પિટલનો એવો મહત્વપૂર્ણ વિભાગ છે જ્યાંથી મોટાભાગના દર્દીઓ આરોગ્ય સેવાઓ સાથે પ્રથમ વખત સંપર્કમાં આવે છે. આ વિભાગમાં સમાજ કાર્યકર્તા દર્દી અને હોસ્પિટલ વ્યવસ્થા વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે. ખાસ કરીને ગરીબ, ગ્રામ્ય, આદિવાસી તથા ઓછું ભણેલા દર્દીઓ માટે OPDની પ્રક્રિયા ઘણીવાર જટિલ, ગૂંચવણભરી અને ભયજનક બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં સમાજ કાર્યકર્તા દર્દીને માર્ગદર્શન, સહારો અને સમજ પૂરી પાડીને સારવાર પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.
OPDમાં સમાજ કાર્યકર્તાની પ્રથમ ભૂમિકા દર્દીનું સ્વાગત અને પ્રાથમિક માર્ગદર્શન આપવાની છે. ઘણા દર્દીઓ રજીસ્ટ્રેશન, ટોકન સિસ્ટમ, વિવિધ વિભાગો અને તપાસ પ્રક્રિયાથી અજાણ હોય છે. સમાજ કાર્યકર્તા તેમને યોગ્ય કાઉન્ટર સુધી લઈ જાય છે, ફોર્મ ભરવામાં મદદ કરે છે અને તપાસની ક્રમવાર પ્રક્રિયા સમજાવે છે. પરિણામે દર્દીની ગભરાહટ ઘટે છે અને સમયનો બચાવ થાય છે.
બીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માહિતી અને સંવાદની છે. ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવેલી તબીબી સલાહ ઘણીવાર સામાન્ય દર્દીને સમજાતી નથી. સમાજ કાર્યકર્તા આ માહિતી સરળ ભાષામાં સમજાવી દર્દી અને તેના પરિવારને સારવાર અંગે સ્પષ્ટતા આપે છે. આ ઉપરાંત, ગરીબ દર્દીઓને ઉપલબ્ધ સરકારી યોજનાઓ, સહાય ફંડ, દવા સહાય અથવા રેફરલ સેવાઓ અંગે માહિતી આપવી પણ સમાજ કાર્યકર્તાની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે.
OPDમાં સમાજ કાર્યકર્તા દર્દીના સામાજિક, આર્થિક અને માનસિક પ્રશ્નોની ઓળખ પણ કરે છે. લાંબા સમયથી બીમાર દર્દી, વૃદ્ધ, મહિલા અથવા આદિવાસી દર્દીઓમાં ભય, અવિશ્વાસ અને અશક્તિ જોવા મળે છે. સમાજ કાર્યકર્તા કાઉન્સેલિંગ દ્વારા આ તણાવ ઘટાડે છે અને દર્દીમાં હોસ્પિટલ પ્રત્યે વિશ્વાસ વિકસાવે છે.
આ રીતે OPDમાં સમાજ કાર્યકર્તાની ભૂમિકા માત્ર સહાયક નહીં પરંતુ માનવતાવાદી અને દર્દી કેન્દ્રિત આરોગ્ય સેવાઓના વિકાસ માટે અનિવાર્ય બની જાય છે.
ઉદાહરણ:
લીમડી તાલુકાના એક આદિવાસી વૃદ્ધ દર્દી આંખની સમસ્યા લઈને જિલ્લા હોસ્પિટલની OPDમાં આવે છે. તેને રજીસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા સમજાતી નથી, લાંબી લાઈનથી ગભરાઈ જાય છે અને ડૉક્ટર સુધી પહોંચતા પહેલાં જ પરત જવાની તૈયારી કરે છે. આવી સ્થિતિમાં સમાજ કાર્યકર્તા દર્દીને મદદ કરે છે, ફોર્મ ભરવામાં સહાય કરે છે, આંખ વિભાગ સુધી લઈ જાય છે અને તપાસ પછી જરૂરી દવાઓ તથા ફોલો-અપ અંગે સમજ આપે છે. પરિણામે દર્દીને યોગ્ય સારવાર મળે છે અને હોસ્પિટલ પ્રત્યે વિશ્વાસ વિકસે છે.
1.4 OPD સાથે જોડાયેલા પડકારો
OPD (Out Patient Department) હોસ્પિટલનું સૌથી વધુ વપરાતું અને ગતિશીલ વિભાગ હોવાથી અહીં અનેક વ્યવસ્થાપનાત્મક અને માનવિય પડકારો જોવા મળે છે. આ પડકારો સીધા રીતે દર્દીની સારવારની ગુણવત્તા, સંતોષ અને હોસ્પિટલની કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે. સમાજ કાર્યના દૃષ્ટિકોણથી આ પડકારોની સમજ અને નિવારણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રથમ મોટો પડકાર વધુ દર્દી સંખ્યાનો છે. સરકારી તથા મોટી હોસ્પિટલોમાં રોજિંદા OPDમાં આવનારા દર્દીઓની સંખ્યા ક્ષમતાથી ઘણી વધારે હોય છે. પરિણામે લાંબી લાઈનો, ટોકન માટે ધક્કામુક્કી અને લાંબી રાહ જોવાની સ્થિતિ સર્જાય છે. આથી દર્દીઓમાં થાક, ચિડચિડાપણું અને અસંતોષ વધે છે, જે સારવાર પ્રક્રિયાને નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે.
બીજો મહત્વપૂર્ણ પડકાર માનવ સંસાધનની અછત છે. પૂરતા ડૉક્ટર, નર્સ, પેરામેડિકલ સ્ટાફ અને સમાજ કાર્યકર્તાઓ ન હોવાને કારણે એક વ્યક્તિ પર વધુ જવાબદારી આવી પડે છે. આ પરિસ્થિતિમાં દર્દીને પૂરતો સમય અને ધ્યાન મળતું નથી, તેમજ સ્ટાફમાં પણ માનસિક દબાણ અને થાક જોવા મળે છે.
ત્રીજો પડકાર સમય વ્યવસ્થાપનનો અભાવ છે. OPDમાં યોગ્ય એપોઈન્ટમેન્ટ સિસ્ટમ, ટ્રાયેજ વ્યવસ્થા અને વિભાગીય સંકલન ન હોવાને કારણે દર્દીનો સમય બગડે છે. એક જ દર્દીને રજીસ્ટ્રેશન, તપાસ અને દવા માટે અલગ-અલગ સ્થળે લાંબો સમય પસાર કરવો પડે છે, જે ખાસ કરીને વૃદ્ધ અને ગરીબ દર્દીઓ માટે મુશ્કેલ બને છે.
ચોથો મહત્વપૂર્ણ પડકાર દર્દી-ડૉક્ટર સંવાદમાં તૂટનો છે. સમયની અછત, ભાષાકીય અંતર અને તબીબી શબ્દાવલિના કારણે દર્દી ડૉક્ટરની સલાહ પૂરેપૂરી સમજી શકતો નથી. પરિણામે ગેરસમજ, અણગમો અને સારવાર પ્રત્યે અવિશ્વાસ ઊભો થાય છે.
આ તમામ પડકારોનો સામનો કરવા માટે OPDમાં યોગ્ય આયોજન, માનવ સંસાધન વધારવું અને સમાજ કાર્ય આધારિત માનવતાવાદી અભિગમ અપનાવવો અનિવાર્ય બને છે.
આ પડકારો દૂર કરવા માટે OPD મેનેજમેન્ટમાં સમાજ કાર્ય આધારિત માનવિય અભિગમ અત્યંત જરૂરી છે.
2. IPD – In Patient Department (આંતરિક દર્દી વિભાગ)
2.1 IPD નો અર્થ અને સ્વરૂપ
IPD એ હોસ્પિટલનો એવો વિભાગ છે જ્યાં દર્દીને 24 કલાકથી વધુ સમય માટે દાખલ કરીને સારવાર આપવામાં આવે છે. ગંભીરતા, સર્જરી, લાંબી સારવાર અથવા નિરીક્ષણ માટે દર્દીને IPDમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. IPDમાં દર્દીનું શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક – ત્રણેય સ્તરે ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
2.2 IPD ની મુખ્ય પ્રક્રિયા
IPD ની મુખ્ય પ્રક્રિયા
IPD (In Patient Department) હોસ્પિટલનો એવો મહત્વપૂર્ણ વિભાગ છે જ્યાં દર્દીને એક દિવસથી વધુ સમય માટે દાખલ કરીને સતત સારવાર આપવામાં આવે છે. IPDની પ્રક્રિયા સુવ્યવસ્થિત અને સંકલિત હોય તો દર્દીની સારવાર અસરકારક, સલામત અને માનવિય બની શકે છે. નીચે IPDની મુખ્ય પ્રક્રિયાની વિસ્તૃત સમજૂતી આપવામાં આવે છે.
1. દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા – ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ
IPDમાં દર્દીને દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા ડૉક્ટરની તબીબી સલાહ પરથી શરૂ થાય છે. OPD અથવા ઇમરજન્સી વિભાગમાં તપાસ કર્યા બાદ જો દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર હોય, સર્જરી જરૂરી હોય અથવા સતત દેખરેખ આવશ્યક હોય, તો ડૉક્ટર દાખલ કરવાની ભલામણ કરે છે. આ તબક્કે દર્દીની મૂળભૂત માહિતી, રોગનો ઇતિહાસ અને જરૂરી દસ્તાવેજો તૈયાર કરવામાં આવે છે.
2. વોર્ડ/રૂમ ફાળવણી – જનરલ, સેમી-પ્રાઇવેટ, પ્રાઇવેટ
દાખલ થયા બાદ દર્દીને તેની આર્થિક ક્ષમતા, ઉપલબ્ધતા અને જરૂરિયાત મુજબ જનરલ વોર્ડ, સેમી-પ્રાઇવેટ અથવા પ્રાઇવેટ રૂમ ફાળવવામાં આવે છે. યોગ્ય રૂમ ફાળવણીથી દર્દીને આરામ, ગોપનીયતા અને સંભાળ સરળ બને છે.
3. દૈનિક સારવાર – દવા, ઇન્જેક્શન, તપાસ
IPDમાં દર્દીને ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ નિયમિત દવાઓ, ઇન્જેક્શન, ડ્રિપ તથા જરૂરી લેબ ટેસ્ટ અથવા સ્કેન કરવામાં આવે છે. દૈનિક રાઉન્ડ દરમિયાન ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરી સારવારમાં ફેરફાર કરે છે.
4. નર્સિંગ કાળજી – 24 કલાક દેખરેખ
નર્સિંગ કાળજી IPDની રીડ સમાન છે. નર્સો 24 કલાક દર્દીની દેખરેખ રાખે છે, દવાઓ સમયસર આપે છે, vital signs ચકાસે છે અને દર્દીની સ્વચ્છતા તથા આરામનું ધ્યાન રાખે છે.
5. પરિવાર સાથે સંવાદ – સારવારની માહિતી
IPDમાં દર્દી સાથે પરિવાર પણ સારવાર પ્રક્રિયામાં જોડાયેલો હોય છે. ડૉક્ટર અને સ્ટાફ દ્વારા પરિવારને રોગની સ્થિતિ, સારવારની પ્રગતિ અને જરૂરી સાવચેતી અંગે માહિતી આપવામાં આવે છે, જેથી ભય અને ગેરસમજ ઘટાડે.
6. ડિસ્ચાર્જ પ્રક્રિયા – બિલ, દવા, સલાહ
જ્યારે દર્દીની સ્થિતિ સુધરે ત્યારે ડિસ્ચાર્જ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. તેમાં બિલની ચૂકવણી, ઘરે લેવા માટેની દવાઓ, જીવનશૈલી સલાહ અને ફોલો-અપની માહિતી આપવામાં આવે છે, જેથી સારવારની સતતતા જળવાઈ રહે.
2.3 IPD માં સમાજ કાર્યની ભૂમિકા
IPD (In Patient Department)માં દર્દીને દાખલ કરવામાં આવતાં જ તેની સાથે માત્ર શારીરિક રોગ જ નહીં પરંતુ માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક પડકારો પણ જોડાઈ જાય છે. લાંબી સારવાર, અનિશ્ચિત પરિણામ, હોસ્પિટલનું વાતાવરણ અને ખર્ચ – આ બધાં પરિબળો દર્દી તેમજ તેના પરિવાર પર ભારે દબાણ ઊભું કરે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સમાજ કાર્યકર્તા સહાયક નહીં પરંતુ આવશ્યક વ્યાવસાયિક ભૂમિકા ભજવે છે.
IPDમાં સમાજ કાર્યકર્તાની પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા દર્દી અને પરિવારને માનસિક સહારો આપવાની છે. દાખલ થવાથી દર્દીમાં ભય, ચિંતા અને અસુરક્ષાની લાગણી ઊભી થાય છે, જ્યારે પરિવારજનોમાં ભવિષ્ય અંગે અનિશ્ચિતતા રહે છે. સમાજ કાર્યકર્તા કાઉન્સેલિંગ દ્વારા દર્દી અને પરિવારને ભાવનાત્મક મજબૂતી આપે છે અને સારવાર પ્રત્યે હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ વિકસાવે છે.
બીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આર્થિક માર્ગદર્શનની છે. IPDમાં સારવાર ખર્ચ સતત વધતો હોવાથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે આર્થિક સંકટ સર્જાય છે. સમાજ કાર્યકર્તા આયુષ્માન ભારત જેવી સરકારી યોજનાઓ, હોસ્પિટલ રાહત ફંડ, દાન સંસ્થાઓ અને CSR સહાય અંગે માહિતી આપી પરિવારને લાભ મેળવવામાં મદદ કરે છે.
તૃતિય રીતે, સમાજ કાર્યકર્તા દર્દી–હોસ્પિટલ–પરિવાર વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરે છે. ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવતી તબીબી માહિતી ઘણીવાર પરિવારને પૂરતી સમજાતી નથી. સમાજ કાર્યકર્તા આ માહિતી સરળ ભાષામાં સમજાવી ગેરસમજ દૂર કરે છે અને સંવાદમાં પારદર્શિતા લાવે છે.
આ ઉપરાંત, લાંબા સમયથી દાખલ દર્દીઓ માટે સમાજ કાર્યકર્તા ડિસ્ચાર્જ આયોજન અને પુનર્વસનમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ઘરે પરત ગયા પછી જરૂરી સેવાઓ, ફોલો-અપ અને સામાજિક સહાય સુનિશ્ચિત કરીને તે સારવારની સતતતા જાળવે છે. આ રીતે IPDમાં સમાજ કાર્યકર્તાની ભૂમિકા દર્દી કેન્દ્રિત અને માનવતાવાદી આરોગ્ય સેવાઓ માટે અનિવાર્ય બની જાય છે.
ઉદાહરણ:
એક ગરીબ પરિવારનો યુવાન અકસ્માત બાદ IPDમાં દાખલ થાય છે. પરિવાર પાસે પૂરતા પૈસા નથી અને રોજિંદી મજૂરી પર આધારિત હોવાથી આવક બંધ થઈ જાય છે. સમાજ કાર્યકર્તા પરિવારને આયુષ્માન યોજના, હોસ્પિટલની રાહત યોજના અને સ્થાનિક દાન સંસ્થાઓ વિશે માહિતી આપે છે. પરિણામે સારવાર ચાલુ રહે છે અને પરિવાર પરનો આર્થિક બોજ ઓછો થાય છે.
3. ICU – Intensive Care Unit (ઘનિષ્ઠ સારવાર એકમ)
3.1 ICU નો અર્થ અને લક્ષણો
ICU એ હોસ્પિટલનો સૌથી સંવેદનશીલ અને વિશેષ વિભાગ છે. અહીં જીવલેણ સ્થિતિ ધરાવતા દર્દીઓને દાખલ કરવામાં આવે છે. ICUમાં આધુનિક મશીનો, 24 કલાક મોનિટરિંગ અને વિશેષ તબીબી ટીમ કાર્યરત હોય છે.
3.2 ICU માં સારવાર પ્રક્રિયા
ICU (Intensive Care Unit) હોસ્પિટલનો સૌથી સંવેદનશીલ અને અત્યંત વિશેષ વિભાગ છે, જ્યાં જીવલેણ અથવા ગંભીર સ્થિતિ ધરાવતા દર્દીઓને દાખલ કરીને સતત અને ઘનિષ્ઠ સારવાર આપવામાં આવે છે. ICUમાં સારવાર પ્રક્રિયા ઝડપી, વૈજ્ઞાનિક અને સુવ્યવસ્થિત હોવી અનિવાર્ય છે, કારણ કે અહીં લેવામાં આવેલ દરેક નિર્ણય દર્દીના જીવન સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.
ICUમાં સારવારની પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા સતત મોનિટરિંગ છે. દર્દીના હાર્ટ રેટ, બ્લડ પ્રેશર, ઑક્સિજન સેચ્યુરેશન, શ્વાસ દર અને તાપમાન જેવી મહત્વપૂર્ણ શારીરિક સ્થિતિઓ મશીનો દ્વારા 24 કલાક નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે. આ મોનિટરિંગથી દર્દીની સ્થિતિમાં થતી નાનીથી નાની ફેરફાર તરત ઓળખી શકાય છે અને તાત્કાલિક સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
બીજી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા વેન્ટિલેટર સપોર્ટની છે. જ્યારે દર્દી સ્વયં યોગ્ય રીતે શ્વાસ લઈ શકતો ન હોય અથવા ફેફસાં યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરતાં હોય ત્યારે વેન્ટિલેટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વેન્ટિલેટર દર્દીના શ્વાસને નિયંત્રિત કરીને શરીરમાં પૂરતું ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે અને જીવ બચાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે.
ત્રીજી પ્રક્રિયા તરીકે તાત્કાલિક દવાઓ આપવામાં આવે છે. ICUમાં દર્દીને જીવન બચાવતી દવાઓ, ઇમરજન્સી ઇન્જેક્શન, ડ્રિપ્સ અને સપોર્ટિવ મેડિસિન તાત્કાલિક અસર માટે આપવામાં આવે છે. દવાઓની માત્રા અને સમય પર વિશેષ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે, કારણ કે નાનો પણ ભૂલ ગંભીર પરિણામ આપી શકે છે.
ચોથી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા વિશેષ ડૉક્ટરો અને નર્સિંગ ટીમ દ્વારા સંચાલિત સારવાર છે. ICUમાં એનસ્થેટિસ્ટ, ઇન્ટેન્સિવિસ્ટ, સ્પેશ્યાલિસ્ટ ડૉક્ટરો અને પ્રશિક્ષિત નર્સો 24 કલાક ફરજ પર રહે છે. તેમની ટીમ વર્ક, અનુભવ અને ઝડપી નિર્ણય ક્ષમતા ICU સારવારની સફળતાનું મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.
આ રીતે ICUમાં સારવાર પ્રક્રિયા આધુનિક તકનીક, નિષ્ણાત માનવ સંસાધન અને સતત દેખરેખના સંકલન દ્વારા દર્દીના જીવન બચાવવા માટે કાર્ય કરે છે.
3.3 ICU માં સમાજ કાર્યની ભૂમિકા
ICU (Intensive Care Unit)માં દાખલ દર્દીની સ્થિતિ સામાન્ય રીતે અત્યંત ગંભીર અને અનિશ્ચિત હોય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દર્દી કરતા વધુ તણાવ અને આઘાત પરિવારજનો પર જોવા મળે છે. દર્દીના જીવન અંગેની અનિશ્ચિતતા, મૃત્યુનો ભય અને વધતો સારવાર ખર્ચ – આ ત્રણેય પરિબળો પરિવારને માનસિક, ભાવનાત્મક અને આર્થિક રીતે તોડી નાખે છે. આ સંદર્ભમાં ICUમાં સમાજ કાર્યકર્તાની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અનિવાર્ય બની જાય છે.
ICUમાં સમાજ કાર્યકર્તાની પ્રથમ અને મુખ્ય ભૂમિકા માનસિક સહારો અને કાઉન્સેલિંગ આપવાની છે. પરિવારજનોમાં ભય, ગભરાહટ, ગુસ્સો અથવા નિરાશા જેવી લાગણીઓ સામાન્ય હોય છે. સમાજ કાર્યકર્તા સહાનુભૂતિપૂર્વક વાતચીત કરીને પરિવારને તેમની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની તક આપે છે અને તેમને માનસિક સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. આ પ્રક્રિયા પરિવારને નિર્ણય લેવામાં પણ મજબૂત બનાવે છે.
બીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માહિતી અને સંવાદ સુગમ બનાવવાની છે. ICUમાં તબીબી માહિતી જટિલ અને ગંભીર હોવાથી પરિવાર ઘણીવાર ગેરસમજમાં રહે છે. સમાજ કાર્યકર્તા ડૉક્ટર અને પરિવાર વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરીને સારવારની સ્થિતિ, જોખમો અને શક્યતાઓ સરળ અને સમજાય તેવી ભાષામાં સમજાવે છે. પરિણામે ભય અને અફવાઓમાં ઘટાડો થાય છે.
ત્રીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આર્થિક માર્ગદર્શન અને સહાયની છે. ICUમાં સારવાર ખર્ચ ઝડપથી વધે છે, જે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે ભારે બોજ બને છે. સમાજ કાર્યકર્તા સરકારી યોજનાઓ, હોસ્પિટલ રાહત ફંડ, દાન સંસ્થાઓ અને ઇમરજન્સી સહાય મેળવવામાં પરિવારને મદદ કરે છે.
આ ઉપરાંત, ગંભીર પરિસ્થિતિ અથવા મૃત્યુની સંભાવના હોય ત્યારે સમાજ કાર્યકર્તા શોક સંભાળ (Grief Support) અને નૈતિક સહારો પૂરો પાડે છે. આ રીતે ICUમાં સમાજ કાર્યકર્તાની ભૂમિકા માત્ર સહાયક નહીં પરંતુ માનવતાવાદી આરોગ્ય સેવાઓનો આધારસ્તંભ બની જાય છે.
ઉદાહરણ:
એક મધ્યમ વર્ગના પરિવારના વડા ICUમાં દાખલ થાય છે. ડૉક્ટર સારવાર અંગે માહિતી આપે છે, પરંતુ પરિવારની ભાષા અને સમજ અલગ હોવાથી ગેરસમજ ઊભી થાય છે. સમાજ કાર્યકર્તા ડૉક્ટર અને પરિવાર વચ્ચે સંવાદ સ્થાપિત કરે છે, સારવારની સ્થિતિ સરળ ભાષામાં સમજાવે છે અને પરિવારને માનસિક સહારો આપે છે.
4. વોર્ડ પ્રક્રિયા (Ward Process)
4.1 વોર્ડનો અર્થ
વોર્ડ એ હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓ માટેનો સામાન્ય સારવાર વિસ્તાર છે, જ્યાં દર્દીને નિયમિત સારવાર, આહાર અને નર્સિંગ કાળજી આપવામાં આવે છે.
4.2 વોર્ડ પ્રક્રિયાના તબક્કાઓ
વોર્ડ પ્રક્રિયા હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીની દૈનિક સારવાર અને સંભાળનું કેન્દ્રબિંદુ છે. વોર્ડમાં ચાલતી દરેક પ્રક્રિયા દર્દીના આરોગ્ય સુધારણા, સુરક્ષા અને માનસિક સંતોષ સાથે સીધા રીતે જોડાયેલી હોય છે. સુવ્યવસ્થિત વોર્ડ પ્રક્રિયા સારવારની ગુણવત્તા વધારવા સાથે હોસ્પિટલના કાર્યક્ષમ સંચાલનમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપે છે. વોર્ડ પ્રક્રિયાના મુખ્ય તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે.
1. દર્દીનું સ્વાગત અને બેડ ફાળવણી
દર્દીને વોર્ડમાં દાખલ કર્યા પછી સૌપ્રથમ તેનું યોગ્ય સ્વાગત કરવામાં આવે છે અને ઉપલબ્ધતા તથા જરૂરિયાત મુજબ બેડ ફાળવવામાં આવે છે. દર્દીને વોર્ડના નિયમો, મુલાકાત સમય, સ્વચ્છતા અને સુરક્ષા અંગે માહિતી આપવામાં આવે છે. આ તબક્કે સહાનુભૂતિપૂર્ણ વર્તન દર્દીમાં ભય ઘટાડે છે અને હોસ્પિટલ પ્રત્યે વિશ્વાસ ઉભો કરે છે.
2. દૈનિક રાઉન્ડ્સ
વોર્ડમાં દૈનિક ડૉક્ટર રાઉન્ડ્સ સારવારની મુખ્ય પ્રક્રિયા છે. ડૉક્ટર, નર્સ અને અન્ય સ્ટાફ દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે, સારવારમાં ફેરફાર કરે છે અને જરૂરી સૂચનાઓ આપે છે. આ રાઉન્ડ્સ દરમિયાન દર્દી તથા પરિવારના પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવવામાં આવે છે.
3. દવા અને આહાર વ્યવસ્થા
ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ દર્દીને સમયસર દવાઓ, ઇન્જેક્શન અને જરૂરી ઉપચાર આપવામાં આવે છે. સાથે સાથે દર્દીની સ્થિતિ અનુસાર યોગ્ય આહાર વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે, જે આરોગ્ય સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
4. સ્વચ્છતા અને સંક્રમણ નિયંત્રણ
વોર્ડની સ્વચ્છતા, દર્દીની વ્યક્તિગત સફાઈ અને સંક્રમણ નિયંત્રણ અત્યંત આવશ્યક છે. નિયમિત સફાઈ, હેન્ડ હાઈજીન અને કચરા વ્યવસ્થાપનથી હોસ્પિટલમાં ચેપનો જોખમ ઘટે છે.
5. ડિસ્ચાર્જ પ્લાનિંગ
દર્દીની સ્થિતિ સુધરતા ડિસ્ચાર્જ આયોજન શરૂ કરવામાં આવે છે. તેમાં દવા, ફોલો-અપ, જીવનશૈલી સલાહ અને ઘરઆધારિત સંભાળ અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે, જેથી સારવારની સતતતા જળવાઈ રહે.
4.3 સમાજ કાર્ય દૃષ્ટિકોણ
વોર્ડમાં દાખલ દર્દી સામાન્ય રીતે લાંબા સમય સુધી હોસ્પિટલમાં રહે છે. આ લાંબી અવધિ દરમિયાન દર્દીની માત્ર શારીરિક તબિયત જ નહીં પરંતુ તેની સામાજિક, માનસિક અને આર્થિક સમસ્યાઓ પણ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવવા લાગે છે. તેથી વોર્ડ પ્રક્રિયામાં સમાજ કાર્યનો દૃષ્ટિકોણ અત્યંત મહત્વનો બને છે.
વોર્ડમાં સમાજ કાર્યકર્તાની પ્રથમ ભૂમિકા દર્દીની સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિનું મૂલ્યાંકન કરવાની છે. દર્દીનું કુટુંબ, આર્થિક સ્થિતિ, રોજગાર, રહેઠાણ, સંભાળનારની ઉપલબ્ધતા અને સામાજિક સહારો જેવા પરિબળો સારવારની સફળતા પર સીધી અસર કરે છે. લાંબા સમયથી દાખલ દર્દીઓમાં આવક બંધ થવી, પરિવારથી દૂર રહેવું અને એકલતાની લાગણી જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે, જેને સમાજ કાર્યકર્તા ઓળખી યોગ્ય હસ્તક્ષેપ કરે છે.
બીજું મહત્વપૂર્ણ પાસું માનસિક સહારો અને કાઉન્સેલિંગ છે. વોર્ડમાં રહેતા દર્દીમાં કંટાળો, નિરાશા, ભય અને અસુરક્ષાની લાગણી વિકસે છે. સમાજ કાર્યકર્તા સહાનુભૂતિપૂર્વક વાતચીત કરીને દર્દીમાં આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં અને સારવાર પ્રત્યે હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.
ત્રીજું, સમાજ કાર્યકર્તા પરિવાર સાથે સંકલન સ્થાપિત કરે છે. ઘણા વખત પરિવારજનો માટે લાંબા સમય સુધી હોસ્પિટલમાં રહેવું શક્ય હોતું નથી. આવી સ્થિતિમાં સમાજ કાર્યકર્તા પરિવાર અને હોસ્પિટલ વચ્ચે સંવાદ સ્થાપિત કરીને દર્દીની સંભાળમાં સતતતા જાળવે છે.
આ ઉપરાંત, સમાજ કાર્ય દૃષ્ટિકોણ હેઠળ ડિસ્ચાર્જ પછીનું પુનર્વસન આયોજન પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વોર્ડમાં જ દર્દીના ભવિષ્યની જરૂરિયાતો ઓળખીને ઘરઆધારિત સંભાળ, ફોલો-અપ અને સામાજિક સહાય સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે વોર્ડમાં સમાજ કાર્ય દૃષ્ટિકોણ દર્દી કેન્દ્રિત અને સર્વાંગી સારવારને મજબૂત બનાવે છે.
ઉદાહરણ:
એક વૃદ્ધ મહિલા લાંબા સમયથી વોર્ડમાં દાખલ છે. તેનો કોઈ સંભાળનાર નથી. સમાજ કાર્યકર્તા સ્થાનિક NGO સાથે સંકલન કરીને ડિસ્ચાર્જ પછી પુનર્વસન વ્યવસ્થા કરે છે.
5. રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System)
5.1 રેફરલનો અર્થ
જ્યારે કોઈ હોસ્પિટલમાં જરૂરી સુવિધા અથવા વિશેષ સારવાર ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે દર્દીને અન્ય હોસ્પિટલમાં મોકલવાની પ્રક્રિયાને રેફરલ કહે છે.
5.2 રેફરલના હેતુઓ
રેફરલ સિસ્ટમ હોસ્પિટલ સેવાઓની સતતતા અને અસરકારકતાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. જ્યારે કોઈ હોસ્પિટલમાં જરૂરી સુવિધા, નિષ્ણાત સારવાર અથવા આધુનિક તપાસ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે દર્દીને યોગ્ય અને વધુ સજ્જ આરોગ્ય સંસ્થામાં મોકલવામાં આવે છે. રેફરલના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે.
પ્રથમ હેતુ – ઉચ્ચ સ્તરની સારવાર
દરેક હોસ્પિટલમાં તમામ પ્રકારની વિશેષ સારવાર શક્ય હોતી નથી. હૃદય સર્જરી, ન્યુરો સર્જરી, કેન્સર સારવાર અથવા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જેવી જટિલ સેવાઓ માટે ઉચ્ચ સ્તરની હોસ્પિટલ જરૂરી બને છે. રેફરલ દ્વારા દર્દીને યોગ્ય સમયે યોગ્ય સ્થળે સારવાર મળી શકે છે, જેના કારણે સારવારની ગુણવત્તા વધે છે અને જટિલતાઓ ઘટે છે.
બીજો હેતુ – વિશેષ તપાસ
ઘણા રોગોમાં ચોક્કસ નિદાન માટે આધુનિક અને વિશેષ તપાસ જરૂરી હોય છે, જેમ કે MRI, CT Scan, એન્જિયોગ્રાફી અથવા વિશેષ લેબ ટેસ્ટ. આવી તપાસની સુવિધા નાની અથવા ગ્રામ્ય હોસ્પિટલોમાં ઉપલબ્ધ ન હોઈ શકે. રેફરલ દ્વારા દર્દીને યોગ્ય કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડીને રોગનું ચોક્કસ નિદાન શક્ય બને છે અને યોગ્ય સારવાર યોજના તૈયાર કરી શકાય છે.
ત્રીજો હેતુ – જીવન બચાવ
અકસ્માત, હાર્ટ એટેક, ગંભીર ચેપ અથવા અન્ય ઇમરજન્સી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક અને વિશેષ સારવાર જીવન બચાવમાં નિર્ણાયક સાબિત થાય છે. રેફરલ સિસ્ટમનો મુખ્ય અને અંતિમ હેતુ દર્દીના જીવનની રક્ષા કરવાનો છે. સમયસર રેફરલ ન થાય તો દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે.
આ રીતે રેફરલના હેતુઓ સારવારની ગુણવત્તા, નિદાનની ચોકસાઈ અને દર્દીના જીવનની સુરક્ષા સાથે સીધા રીતે જોડાયેલા છે.
5.3 રેફરલમાં સમાજ કાર્યની ભૂમિકા
રેફરલ પ્રક્રિયા દર્દી અને તેના પરિવાર માટે માનસિક, આર્થિક અને વ્યવસ્થાપનાત્મક રીતે અત્યંત પડકારજનક બની શકે છે. અજાણું સ્થળ, વધુ ખર્ચ, તાત્કાલિક નિર્ણય અને સમયની તંગી – આ તમામ પરિબળો પરિવારને ગભરાવી દે છે. આવી સ્થિતિમાં સમાજ કાર્યકર્તા રેફરલ પ્રક્રિયાને માનવિય, સરળ અને સુવ્યવસ્થિત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
રેફરલમાં સમાજ કાર્યકર્તાની પ્રથમ ભૂમિકા માહિતી અને માર્ગદર્શન આપવાની છે. દર્દી અને પરિવારને રેફરલનો હેતુ, જરૂરિયાત અને તાત્કાલિકતા સરળ ભાષામાં સમજાવવી અત્યંત જરૂરી છે. યોગ્ય સમજ ન હોવાને કારણે ઘણા પરિવાર રેફરલનો ઇનકાર કરે છે અથવા વિલંબ કરે છે. સમાજ કાર્યકર્તા ગેરસમજ દૂર કરીને પરિવારનો વિશ્વાસ વધારશે છે.
બીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા દસ્તાવેજી અને વ્યવસ્થાપન સહાયની છે. રેફરલ માટે મેડિકલ રેકોર્ડ, રિપોર્ટ, રેફરલ લેટર, ઓળખ દસ્તાવેજ અને સરકારી યોજના સંબંધિત કાગળો જરૂરી હોય છે. સમાજ કાર્યકર્તા આ તમામ પ્રક્રિયા ઝડપથી અને યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવામાં પરિવારને મદદ કરે છે, જેથી સમયનો બગાડ ન થાય.
ત્રીજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આર્થિક અને લોજિસ્ટિક સહાયની છે. રેફરલમાં એમ્બ્યુલન્સ વ્યવસ્થા, મુસાફરી, રહેવાની વ્યવસ્થા અને સારવાર ખર્ચનો મુદ્દો મહત્વનો બને છે. સમાજ કાર્યકર્તા સરકારી સહાય, હોસ્પિટલ સંકલન અને દાન સંસ્થાઓ મારફતે પરિવારને સહાય મેળવવામાં માર્ગદર્શન આપે છે.
આ ઉપરાંત, રેફરલ દરમિયાન સમાજ કાર્યકર્તા ભાવનાત્મક સહારો અને અનુસરણ (Follow-up) પણ પૂરો પાડે છે. દર્દી નવી હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા પછી પણ સારવાર શરૂ થાય ત્યાં સુધી પરિવાર સાથે સંપર્કમાં રહી માર્ગદર્શન આપવો સમાજ કાર્યકર્તાની માનવતાવાદી ભૂમિકા દર્શાવે છે. આ રીતે રેફરલમાં સમાજ કાર્યકર્તા દર્દી કેન્દ્રિત આરોગ્ય સેવાઓને સુનિશ્ચિત કરે છે.
ઉદાહરણ:
ગ્રામ્ય વિસ્તારની હોસ્પિટલમાં હૃદય સર્જરીની સુવિધા નથી. દર્દીને શહેરની મોટી હોસ્પિટલમાં રેફરલ કરવામાં આવે છે. સમાજ કાર્યકર્તા એમ્બ્યુલન્સ, દસ્તાવેજ અને પરિવારની તૈયારીમાં સહાય કરે છે.
ઉપસંહાર
હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશન OPD, IPD, ICU, વોર્ડ પ્રક્રિયા અને રેફરલ સિસ્ટમ – આ તમામ ઘટકોના સુવ્યવસ્થિત સંકલન પર આધારિત છે. અસરકારક હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશનથી માત્ર રોગની સારવાર જ નહીં, પરંતુ દર્દીના માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક પ્રશ્નોનું પણ નિરાકરણ શક્ય બને છે. સમાજ કાર્યના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો હોસ્પિટલ એક માનવ સેવા કેન્દ્ર છે, જ્યાં સહાનુભૂતિ, સંવેદનશીલતા અને ન્યાય સમાન રીતે મહત્વ ધરાવે છે.
OPDમાં માર્ગદર્શન, IPDમાં સહારો, ICUમાં સંવેદનશીલ સંવાદ, વોર્ડમાં પુનર્વસન આયોજન અને રેફરલમાં સંકલન – આ તમામ ક્ષેત્રોમાં સમાજ કાર્યકર્તાની ભૂમિકા અનિવાર્ય છે. યોગ્ય હોસ્પિટલ ઓર્ગેનાઈઝેશન અને સમાજ કાર્ય આધારિત માનવતાવાદી અભિગમથી જ આરોગ્ય સેવાઓ સાચા અર્થમાં “દર્દી કેન્દ્રિત” બની શકે છે અને સમાજના સર્વાંગી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપી શકે છે.
References (APA Style)
Ajmera, R., & Patel, H. (2016). Medical social work in India. Ahmedabad: University Book Centre.
Desai, M. (2008). Social work education and practice in India. Jaipur: Rawat Publications.
Friedlander, W. A. (1977). Concepts and methods of social work. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Park, K. (2023). Park’s textbook of preventive and social medicine (27th ed.). Jabalpur, India: Banarsidas Bhanot Publishers.
Saini, G. K. (2014). Hospital administration and management. New Delhi: CBS Publishers & Distributors.
Skidmore, R. A., Thackeray, M. G., & Farley, O. W. (2017). Introduction to social work (13th ed.). Boston, MA: Pearson Education.
World Health Organization. (2010). Health systems strengthening: Service delivery. Geneva: WHO Press.
World Health Organization. (2016). Framework on integrated people-centred health services. Geneva: WHO.
Government of India. (2022). Indian public health standards (IPHS) guidelines for district hospitals. New Delhi: Ministry of Health and Family Welfare.
Government of India. (2018). Ayushman Bharat: Operational guidelines. New Delhi: National Health Authority.