ચેપી રોગો માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને સતત પડકારરૂપ સમસ્યા તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. ચેપી રોગો એવા રોગો છે જે વાયરસ, બેક્ટેરિયા, પરજીવી અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવોના કારણે થાય છે અને એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધા કે પરોક્ષ રીતે ફેલાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં ગરીબી, નબળી સ્વચ્છતા, અપૂરતું પોષણ, અશુદ્ધ પાણી અને આરોગ્ય સેવાઓની મર્યાદિત પહોંચને કારણે ચેપી રોગોનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે.

હવામાંથી ફેલાતા રોગો જેમ કે ક્ષયરોગ (ટીબી), પાણી અને ખોરાક દ્વારા ફેલાતા રોગો જેમ કે કોલેરા, ટાયફોઇડ અને ડાયરીયા, વેક્ટરજન્ય રોગો જેમ કે મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા, તેમજ પશુમાંથી માનવમાં ફેલાતા ઝૂનોટિક રોગો—આ બધા રોગો વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય સાથે સાથે સમગ્ર સમુદાયના આરોગ્ય પર ઊંડી અસર કરે છે. આ રોગો માત્ર શારીરિક બીમારી પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ આર્થિક નુકસાન, સામાજિક સમસ્યાઓ, કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી અને મૃત્યુ જેવા ગંભીર પરિણામો પણ લાવે છે.

ચેપી રોગોના નિયંત્રણ માટે સમયસર નિદાન, યોગ્ય સારવાર, રસીકરણ, સ્વચ્છતા અને જનજાગૃતિ અત્યંત જરૂરી છે. સરકાર દ્વારા વિવિધ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમો અને આરોગ્ય યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, છતાં જનસહભાગિતા અને આરોગ્ય જાગૃતિ વિના આ પ્રયાસો પૂર્ણ સફળતા મેળવી શકતા નથી.

આ સંદર્ભમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે. તેઓ દર્દી, પરિવાર અને સમુદાય વચ્ચે કડી તરીકે કાર્ય કરીને જાગૃતિ ફેલાવે છે, કલંક ઘટાડે છે અને લોકોને આરોગ્ય સેવાઓ સાથે જોડે છે. તેથી ચેપી રોગોનું વિજ્ઞાન સમજવું મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે અનિવાર્ય છે.

ચેપી રોગો એવા રોગો છે જે સૂક્ષ્મજીવોના કારણે થાય છે અને એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધા અથવા પરોક્ષ રીતે ફેલાય છે. આવા રોગોના મુખ્ય કારણોમાં વાયરસ, બેક્ટેરિયા, પરજીવી અને ફૂગનો સમાવેશ થાય છે. ચેપી રોગો માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર પડકાર ઊભો કરે છે, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં જ્યાં સ્વચ્છતા, પોષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ પૂરતી ઉપલબ્ધ નથી.

ચેપી રોગો વિવિધ કારણોથી ફેલાય છે. હવામાંથી ફેલાતા રોગોમાં ટીબી અને ઈન્ફ્લૂએન્ઝાનો સમાવેશ થાય છે. પાણી અને ખોરાક દ્વારા ફેલાતા રોગોમાં કોલેરા, ટાયફોઇડ અને ડાયરીયા આવે છે. વેક્ટરજન્ય રોગો જેમ કે મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા મચ્છર અથવા અન્ય જીવાત દ્વારા ફેલાય છે. જ્યારે ઝૂનોટિક રોગો પશુમાંથી માનવમાં ફેલાય છે, જેમ કે રેબીઝ અને બર્ડ ફ્લૂ.

ચેપી રોગોના લક્ષણો રોગ પ્રમાણે અલગ અલગ હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તાવ, થાક, શરીર દુખાવો, ઉધરસ, ડાયરીયા અને વજન ઘટાડો જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવાર ન મળે તો આવા રોગો ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે.

ચેપી રોગોના નિવારણ માટે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, શુદ્ધ પાણી, સંતુલિત આહાર અને રસીકરણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. સરકાર દ્વારા વિવિધ રસીકરણ કાર્યક્રમો અને રોગ નિયંત્રણ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવવી અને લોકોમાં સકારાત્મક આરોગ્ય વર્તણૂક વિકસાવવી પણ એટલું જ જરૂરી છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરના દૃષ્ટિકોણથી ચેપી રોગોનું વિજ્ઞાન સમજવું અત્યંત આવશ્યક છે, કારણ કે તેઓ દર્દી, પરિવાર અને સમુદાય વચ્ચે કડી તરીકે કાર્ય કરે છે. કાઉન્સેલિંગ, જાગૃતિ, કલંક ઘટાડવો અને આરોગ્ય સેવાઓ સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી—આ બધી તેમની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓ છે.

એચઆઈવી (Human Immunodeficiency Virus) એક ગંભીર ચેપી વાયરસજન્ય રોગ છે, જે માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર સીધો હુમલો કરે છે. આ વાયરસ મુખ્યત્વે CD4 કોષો (T-Helper Cells)ને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે શરીરને વિવિધ ચેપ સામે લડવામાં મદદરૂપ થાય છે. જ્યારે CD4 કોષોની સંખ્યા ખૂબ જ ઘટી જાય છે અને શરીર સામાન્ય ચેપ સામે પણ અસમર્થ બની જાય છે, ત્યારે એ સ્થિતિને એઈડ્સ (Acquired Immunodeficiency Syndrome) કહેવામાં આવે છે. એચઆઈવી ચેપ લાગ્યા પછી તરત એઈડ્સ થતું નથી, પરંતુ જો યોગ્ય સારવાર ન મળે તો વર્ષો પછી એઈડ્સમાં રૂપાંતર થઈ શકે છે.

એચઆઈવી (Human Immunodeficiency Virus) માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (CD4 Cells) પર હુમલો કરે છે. લાંબા સમય પછી જો સારવાર ન થાય તો એઈડ્સ (AIDS) થાય છે.

ફેલાવાના કારણો

• અસુરક્ષિત યૌન સંબંધ
– કન્ડોમનો ઉપયોગ ન કરવો
– બહુવિધ યૌન સાથી હોવા
– યૌન સંક્રમિત રોગો (STD)ની હાજરી
– યૌન આરોગ્ય અંગે અજ્ઞાનતા અને અફવાઓ

• સંક્રમિત રક્ત અથવા સિરિન્જ
– HIV સ્ક્રિનિંગ વિના રક્તસંચાર
– એક જ સિરિન્જ/સોયનો વારંવાર ઉપયોગ
– નશીલા દ્રવ્યો ઈન્જેક્શન દ્વારા લેવાં
– તીક્ષ્ણ સાધનો (રેઝર, બ્લેડ)નો સંયુક્ત ઉપયોગ

• માતાથી બાળકમાં સંક્રમણ
– ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતામાં HIV હોવું
– પ્રસૂતિ સમયે યોગ્ય તબીબી કાળજી ન મળવી
– સ્તનપાન દરમિયાન ART સારવાર ન લેવાઈ હોવી
– સમયસર તપાસ અને માર્ગદર્શનનો અભાવ

લક્ષણો

• વારંવાર ચેપ લાગવો
– ટીબી, ન્યુમોનિયા, ફંગલ અને વાયરલ ચેપ
– મોઢામાં સફેદ પડ (કૅન્ડિડિયાસિસ)
– ચામડીના વારંવાર થતા રોગો

• વજન ઘટવું
– ભૂખ ન લાગવી
– શરીરમાં શક્તિનો અભાવ
– HIV Wasting Syndrome (શરીર સુકાઈ જવું)

• લાંબા સમયથી તાવ
– વારંવાર તાવ આવવો
– રાત્રે વધુ પસીનો
– તાવ સાથે ઠંડક અને થરથરાહટ

• ડાયરીયા અને થાક
– લાંબા સમય સુધી ચાલતો ડાયરીયા
– શરીરમાં પાણીની ઉણપ
– સતત થાક અને કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી

• અન્ય ઘટતા લક્ષણો
– લસિકા ગ્રંથિઓ (ગાંઠો) સૂજવી
– માથાનો દુખાવો અને યાદશક્તિમાં ઘટાડો
– ચિંતા, ડિપ્રેશન અને માનસિક તણાવ

નિવારણ

• સુરક્ષિત યૌન વ્યવહાર
– કન્ડોમનો નિયમિત અને યોગ્ય ઉપયોગ
– એક યૌન સાથી પ્રત્યે વિશ્વાસ અને નિષ્ઠા
– યૌન સંક્રમિત રોગોની સમયસર તપાસ અને સારવાર
– યૌન આરોગ્ય અંગે યોગ્ય માહિતી અને જાગૃતિ

• બ્લડ સ્ક્રિનિંગ
– રક્તદાન પહેલાં ફરજિયાત HIV તપાસ
– પ્રમાણિત બ્લડ બેંકમાંથી જ રક્તસંચાર
– રક્ત અને રક્તઉત્પાદનોની ગુણવત્તા નિયંત્રણ
– અનધિકૃત રક્તદાન અને રક્તસંચારથી બચવું

• ART (Antiretroviral Therapy)
– HIV પોઝિટિવ વ્યક્તિ માટે વહેલી સારવાર શરૂ કરવી
– દવાઓ નિયમિત અને જીવનભર લેવાં
– વાયરસ લોડ ઘટાડીને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવી
– ચેપ ફેલાવાની સંભાવના ઘટાડવી (U=U સિદ્ધાંત)

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• કાઉન્સેલિંગ (Pre & Post Test)
– HIV ટેસ્ટ પહેલાં દર્દીને માનસિક રીતે તૈયાર કરવું
– ટેસ્ટ પછી પરિણામ સમજાવીને ભય અને ગભરાહટ ઘટાડવી
– HIV પોઝિટિવ દર્દીને આશા અને સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ આપવો
– ગુપ્તતા (Confidentiality) જાળવી રાખવી

• કલંક અને ભેદભાવ ઘટાડવો
– સમાજમાં HIV અંગેની અફવા અને ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરવી
– દર્દીના માનવ અધિકારની રક્ષા કરવી
– સમુદાય સ્તરે જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા
– HIV સાથે જીવતા લોકોનું સામાજિક સ્વીકાર વધારવો

• ART દવાઓ માટે દર્દીને પ્રોત્સાહન
– દવાઓ નિયમિત લેવા માટે સતત પ્રેરણા આપવી
– દવાઓ છોડવાથી થતી નુકસાન અંગે સમજાવવું
– ફોલોઅપ અને રિમાઈન્ડર દ્વારા સારવાર ચાલુ રાખવી
– ART સેન્ટર અને આરોગ્ય સ્ટાફ સાથે સંકલન

• પરિવાર અને સમાજ સાથે સંકલન
– પરિવારને HIV અંગે યોગ્ય માહિતી આપવી
– પરિવારના સહયોગથી દર્દીની સંભાળ સુનિશ્ચિત કરવી
– સરકારી યોજનાઓ, NGO અને સહાય સમૂહો સાથે જોડાણ
– સમાજ અને આરોગ્ય પ્રણાલી વચ્ચે કડી તરીકે કાર્ય કરવું

---

ક્ષયરોગ (ટીબી) એક ગંભીર ચેપી રોગ છે, જે Mycobacterium tuberculosis નામના જીવાણુથી થાય છે. આ રોગ મુખ્યત્વે હવામાં ફેલાય છે અને સામાન્ય રીતે ફેફસાંને વધુ અસર કરે છે, પરંતુ ક્યારેક હાડકાં, ગ્રંથિઓ, મગજ અને કિડની જેવા અંગોને પણ અસર કરી શકે છે.

ટીબીનો ફેલાવો ત્યારે થાય છે જ્યારે સંક્રમિત વ્યક્તિ ઉધરસ કરે, છીંકે, બોલે અથવા થૂંકે ત્યારે હવામાં સૂક્ષ્મ જીવાણુ ફેલાય છે. સ્વસ્થ વ્યક્તિ આ જીવાણુ શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં લઈ લે ત્યારે ચેપ લાગવાની શક્યતા રહે છે. ભીડવાળા, બંધ અને હવામાં અવરજવર ન થતી જગ્યાઓમાં ટીબી ઝડપથી ફેલાય છે.

ટીબીના મુખ્ય લક્ષણોમાં લાંબા સમયથી ચાલતી ઉધરસ, લોહી સાથે કફ, તાવ, રાત્રે પસીનો, વજનમાં ઘટાડો અને નબળાઈનો સમાવેશ થાય છે. જો સમયસર સારવાર ન મળે તો ટીબી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે.

ટીબી સંપૂર્ણપણે સાજો થતો રોગ છે, જો સમયસર અને નિયમિત સારવાર લેવામાં આવે. સરકાર દ્વારા DOTS પદ્ધતિ હેઠળ મફત અને અસરકારક દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. દર્દીએ નિર્ધારિત સમયગાળા સુધી દવાઓ નિયમિત લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા ટીબી નિયંત્રણમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ દર્દીને સમયસર તપાસ અને સારવાર માટે પ્રેરણા આપે છે, દવા પૂર્ણ કરવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે, કલંક ઘટાડે છે અને સમુદાયમાં ટીબી અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે.

લક્ષણો

• 2 અઠવાડિયા કરતા વધુ ઉધરસ
– સતત સૂકી અથવા કફવાળી ઉધરસ
– દવાઓ લીધા છતાં ઉધરસમાં રાહત ન મળવી
– ઉધરસ સાથે છાતીમાં દુખાવો અથવા ભાર લાગવો

• લોહી સાથે કફ આવવો
– કફમાં લોહીના ધબ્બા દેખાવા
– ફેફસાંમાં ગંભીર ચેપનું સંકેત
– રોગ આગળ વધ્યો હોવાની શક્યતા

• વજન ઘટાડો
– ભૂખ ન લાગવી અને ખોરાક ઓછો લેવો
– શરીરમાં નબળાઈ અને શક્તિમાં ઘટાડો
– લાંબા સમયથી ચાલતા રોગના કારણે વજન ઘટવું

• રાત્રે પસીનો આવવો
– ઠંડક હોવા છતાં વધુ પસીનો આવવો
– રાત્રે વારંવાર કપડાં બદલવાની જરૂર પડવી
– તાવ સાથે પસીનો આવવો

• અન્ય ઘટતા લક્ષણો
– લાંબા સમયથી તાવ
– થાક અને કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી
– બાળકો અને વૃદ્ધોમાં વધુ ગંભીર અસર

ઉપચાર

• DOTS પદ્ધતિ (Directly Observed Treatment, Short-course)
– સરકાર દ્વારા ભલામણ કરેલી અને મફત ઉપલબ્ધ સારવાર પદ્ધતિ
– આરોગ્ય કર્મચારી અથવા નિમણૂક કરાયેલ DOTS પ્રોવાઇડર દ્વારા દવા લેવાતી હોવાની દેખરેખ
– દર્દી દવાઓ નિયમિત લે છે તેની ખાતરી
– દવા અધૂરી છોડવાથી થતા ડ્રગ રેસિસ્ટન્ટ ટીબી (MDR-TB)ને અટકાવવાનો હેતુ

• 6–9 મહિના સુધી નિયમિત દવાઓ
– શરૂઆતના તબક્કામાં બહુદવા સંયોજન (Intensive Phase)
– બાદના તબક્કામાં સતત સારવાર (Continuation Phase)
– દવાઓ નિયમિત ન લેવાય તો રોગ ફરી વકરે તેવી શક્યતા
– દવાઓ પૂરતી અવધિ સુધી લેવાથી સંપૂર્ણ આરોગ્યલાભ શક્ય

• ઉપચાર દરમિયાન જરૂરી કાળજી
– નિયમિત ફોલોઅપ અને તપાસ (સ્પુટમ, X-ray)
– સંતુલિત આહાર અને પૂરતું પોષણ
– દવાઓના સાઇડ ઇફેક્ટ અંગે સમયસર જાણ અને માર્ગદર્શન

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• દર્દીને દવા પૂર્ણ કરવા માટે પ્રેરણા
– DOTS પદ્ધતિ હેઠળ દવાઓ નિયમિત અને સંપૂર્ણ સમયગાળા સુધી લેવાની સમજ આપવી
– દવાઓ અધૂરી છોડવાથી થતા જોખમો (રોગ ફરી થવો, MDR-TB) અંગે માર્ગદર્શન
– દવાઓના સાઇડ ઇફેક્ટ્સ અંગે દર્દીને વિશ્વાસમાં લઈને સારવાર ચાલુ રાખવા પ્રોત્સાહિત કરવું
– દર્દીમાં આત્મવિશ્વાસ અને સારવાર પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ વિકસાવવું

• ફોલોઅપ અને ઘર મુલાકાત
– દર્દીની સારવારની પ્રગતિ પર નિયમિત નજર રાખવી
– દવા લેવામાં અડચણો ઓળખીને તરત ઉકેલ લાવવો
– ઘર મુલાકાત દ્વારા પરિવારને ટીબી અંગે માહિતી આપવી
– દવાઓ નિયમિત લેવામાં પરિવારના સહયોગને મજબૂત બનાવવો

• સામાજિક સહાય અને પોષણ યોજના સાથે જોડાણ
– ટીબી દર્દીઓને સરકારની પોષણ સહાય યોજનાઓ (જેમ કે નિક્ષય પોષણ યોજના) સાથે જોડવું
– આર્થિક રીતે નબળા દર્દીઓને ઉપલબ્ધ સામાજિક સહાય અંગે માર્ગદર્શન
– પોષણના મહત્વ વિશે સમજ આપી સંતુલિત આહાર અપનાવવા પ્રેરણા
– NGO અને સમુદાય સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરીને વધારાની સહાય સુનિશ્ચિત કરવી

• ટીબી અંગે જાગૃતિ
– સમુદાય સ્તરે ટીબીના લક્ષણો, ફેલાવા અને નિવારણ અંગે જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા
– ટીબી સાજો થતો રોગ છે તે અંગે વિશ્વાસ પેદા કરવો
– ટીબી સાથે જોડાયેલ કલંક અને ભેદભાવ દૂર કરવા પ્રયત્નો
– શાળા, આંગણવાડી અને ગ્રામસભામાં આરોગ્ય શિક્ષણ પ્રવૃત્તિઓ કરવી

---

રક્તપિત્ત એ એવી રોગસ્થિતિ છે જેમાં શરીરમાં રક્તસ્રાવ થવાની પ્રવૃત્તિ વધે છે. આ સ્થિતિમાં રક્તના ઘટકો, ખાસ કરીને પ્લેટલેટ્સ અથવા રક્ત જમવાની પ્રક્રિયામાં ખામી થવાથી શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી લોહી નીકળવા લાગે છે. રક્તપિત્ત સ્વતંત્ર રોગ પણ હોઈ શકે છે અથવા કોઈ ગંભીર ચેપ, રક્તરોગ, દવા કે ઝેરી અસરના પરિણામે પણ સર્જાઈ શકે છે. લોકભાષામાં રક્તપિત્તને ઘણીવાર અન્ય તાવજન્ય રોગો સાથે ગૂંચવવામાં આવે છે, પરંતુ તબીબી દૃષ્ટિએ તેને અલગ રીતે સમજવું જરૂરી છે.

રક્તપિત્તમાં નાકમાંથી લોહી આવવું, મસૂડા અથવા મોઢામાંથી લોહી નીકળવું, ચામડી નીચે લાલ કે જાંબલી ડાઘ પડવા, સહેલાઈથી નીલા દાગ પડવા જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં મૂત્ર કે મલમૂત્રમાં લોહી દેખાય છે અથવા ઉલટીમાં લોહી આવવાની શક્યતા પણ રહે છે. લાંબા સમય સુધી રક્તસ્રાવ થવાથી શરીરમાં નબળાઈ, ચક્કર આવવા, થાક અને બ્લડ પ્રેશર ઘટવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં આંતરિક રક્તસ્રાવ થવાથી દર્દીની હાલત જીવલેણ બની શકે છે.

રક્તપિત્તના કારણોમાં પ્લેટલેટ્સની ભારે કમી, રક્ત જમવાની પ્રક્રિયામાં ખામી, વાયરસજન્ય હેમોરેજિક તાવ, દવાઓની આડઅસર, યકૃત સંબંધિત રોગો અથવા ગંભીર ચેપનો સમાવેશ થાય છે. તેથી રક્તપિત્તને હળવાશથી લેવું નહીં અને સમયસર યોગ્ય તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.

રક્તપિત્તના નિયંત્રણ માટે સમયસર બ્લડ ટેસ્ટ, તબીબી નિદાન અને યોગ્ય સારવાર અનિવાર્ય છે. સ્વ-ઉપચાર, ઘરગથ્થુ ઉપાયો અથવા અંધશ્રદ્ધાથી દૂર રહેવું જોઈએ. દર્દીને પૂરતો આરામ, પોષણયુક્ત આહાર અને તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ સારવાર આપવાથી જટિલતાઓ ઘટાડીને જીવ બચાવી શકાય છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા રક્તપિત્તમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ દર્દી અને પરિવારને ગભરાટથી બચાવી સમયસર હોસ્પિટલ સારવાર માટે પ્રેરણા આપે છે, સાચી માહિતી પહોંચાડે છે અને આરોગ્ય સેવાઓ સાથે સંકલન સાધે છે.

લક્ષણો

• નાક, મસૂડા અથવા મોઢામાંથી લોહી આવવું
– વારંવાર અથવા સહેલાઈથી રક્તસ્ત્રાવ
– દાંત સાફ કરતી વખતે લોહી દેખાવું

• ચામડી નીચે લોહીના ચિહ્નો
– લાલ/જાંબલી ડાઘ (Petechiae)
– સહેલાઈથી નીલા દાગ પડવા

• મલમૂત્ર અથવા મૂત્રમાં લોહી આવવું
– કાળો અથવા લોહિયાળ પખાણા
– મૂત્ર લાલ અથવા ગુલાબી દેખાવું

• ઉલટીમાં લોહી આવવું
– ગંભીર સ્થિતિનો સંકેત
– આંતરિક રક્તસ્ત્રાવની શક્યતા

• તેજ તાવ અને અતિશય થાક
– શરીરમાં નબળાઈ
– ચક્કર આવવા, બેભાન થવું

• પ્લેટલેટ્સમાં ભારે ઘટાડો
– રક્ત જમવાની ક્ષમતા ઘટે
– નાના ઘા પણ લાંબા સમય સુધી સાજા ન થાય

• ગંભીર સ્થિતિમાં
– બ્લડ પ્રેશર ઘટવું
– શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
– શોક (Shock)ની સ્થિતિ

 નિવારણ

• સમયસર તપાસ અને નિદાન
– રક્તપિત્તના પ્રારંભિક લક્ષણો દેખાય ત્યારે તરત બ્લડ ટેસ્ટ કરાવવો
– પ્લેટલેટ ગણતરી, હિમોગ્લોબિન અને રક્ત જમવાની પ્રક્રિયાની તપાસ
– સ્વ-ઉપચાર અથવા ઘરગથ્થુ દવાઓથી બચવું

• ચેપથી બચાવ અને સ્વચ્છતા
– વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવી
– હાથ ધોવાની નિયમિત આદત
– સંક્રમિત વ્યક્તિના રક્ત સાથે સીધો સંપર્ક ટાળવો

• સુરક્ષિત ઇન્જેક્શન અને તબીબી સાધનોનો ઉપયોગ
– સિરિન્જ, સોય અને તીક્ષ્ણ સાધનોનો એકવાર ઉપયોગ
– અસુરક્ષિત ઇન્જેક્શન અને બિનપ્રમાણિત સારવારથી દૂર રહેવું
– હોસ્પિટલ અને ક્લિનિકમાં સલામતી નિયમોનું પાલન

• પોષણ અને આરોગ્ય સંભાળ
– લોહી વધારતા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારતા ખોરાકનો સમાવેશ
– આયર્ન, ફોલિક એસિડ અને વિટામિન સમૃદ્ધ આહાર
– દારૂ, તમાકુ અને ઝેરી પદાર્થોથી દૂર રહેવું

• ગંભીર રક્તસ્ત્રાવથી બચાવ
– નાની ઇજા કે ઘા પર પણ તાત્કાલિક સારવાર
– દાંત, નાક અથવા ચામડીમાંથી લોહી આવે તો અવગણના ન કરવી
– બાળકો, વૃદ્ધો અને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે વિશેષ કાળજી

• જાગૃતિ અને માર્ગદર્શન
– સમાજમાં રક્તપિત્ત અંગે ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરવી
– લક્ષણો અને જોખમ વિશે જનજાગૃતિ
– સમયસર હોસ્પિટલ સારવાર માટે પ્રેરણા

 મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• દર્દી અને પરિવારનું કાઉન્સેલિંગ
– રક્તપિત્ત રોગ/અવસ્થાની સાચી માહિતી સરળ ભાષામાં સમજાવવી
– રક્તસ્ત્રાવને લઈને થતા ભય, ચિંતા અને ગભરાટ ઘટાડવો
– સારવાર લાંબી ચાલે તો દર્દીને માનસિક આધાર આપવો
– ગુપ્તતા અને દર્દીના ગૌરવનું રક્ષણ કરવું

• સમયસર સારવાર માટે પ્રેરણા અને રિફરલ
– નાક, મોઢું, મૂત્ર, મલમૂત્ર કે ચામડીમાંથી લોહી દેખાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલ મોકલવા માર્ગદર્શન
– ગંભીર સ્થિતિમાં બ્લડ ટેસ્ટ અને વિશેષ સારવાર માટે રિફરલ સુનિશ્ચિત કરવું
– સ્વ-ઉપચાર, અંધશ્રદ્ધા અને મોડું સારવાર લેવાની પ્રથા અટકાવવી

• પરિવાર અને આરોગ્ય ટીમ વચ્ચે સંકલન
– ડૉક્ટર, નર્સ અને લેબ સ્ટાફ સાથે સંવાદ સાધવો
– પરિવારને સારવાર પ્રક્રિયા, ટેસ્ટ અને સાવચેતી અંગે સમજાવવું
– પરિવારના સહયોગથી દર્દીની સંભાળ સુનિશ્ચિત કરવી

• સામાજિક અને આર્થિક સહાયનું આયોજન
– આર્થિક રીતે નબળા દર્દીઓને સરકારી સહાય, દવાઓ અને તપાસ અંગે માહિતી આપવી
– NGO, દાન સંસ્થાઓ અથવા હોસ્પિટલ ફંડ સાથે જોડાણ કરવું
– લાંબી સારવાર દરમિયાન પરિવાર પર પડતા સામાજિક-આર્થિક ભારને ઘટાડવો

• જાગૃતિ અને શિક્ષણ
– રક્તપિત્તના લક્ષણો, જોખમ અને નિવારણ અંગે સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવવી
– ખોટી માન્યતાઓ અને અફવાઓ દૂર કરવી
– સ્વચ્છતા, સુરક્ષિત ઇન્જેક્શન અને સમયસર તપાસનું મહત્વ સમજાવવું

• ફોલોઅપ અને પુનઃસામાજીકરણ
– સારવાર બાદ નિયમિત ફોલોઅપ માટે દર્દીને પ્રોત્સાહિત કરવું
– કામ, પરિવાર અને સમાજમાં દર્દીની પુનઃસ્થાપના માટે મદદ કરવી
– લાંબા ગાળાના આરોગ્ય અને જીવનશૈલી સુધારણા માટે માર્ગદર્શન

---

પોલિયો એક ગંભીર વાયરસજન્ય ચેપી રોગ છે, જે પોલિયો વાયરસથી થાય છે અને મુખ્યત્વે 5 વર્ષથી ઓછા વયના બાળકોને અસર કરે છે. આ રોગ મુખ્યત્વે મલ–મુખ માર્ગ (Feco-oral route) દ્વારા ફેલાય છે, એટલે કે દૂષિત પાણી, અશુદ્ધ ખોરાક અથવા ગંદા હાથ દ્વારા વાયરસ શરીરમાં પ્રવેશે છે. પોલિયો વાયરસ નસતંત્ર પર હુમલો કરીને કાયમી લંગડાપણું (Paralysis) ઊભું કરી શકે છે.

પોલિયોના શરૂઆતના લક્ષણો સામાન્ય તાવ જેવા હોય છે, જેમ કે તાવ, માથાનો દુખાવો, ઉલટી, થાક અને શરીર દુખાવો. પરંતુ કેટલાક બાળકોમાં રોગ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને અચાનક હાથ કે પગમાં શક્તિ ઘટી જાય છે અથવા લંગડાપણું આવી જાય છે. એકવાર લંગડાપણું થયું પછી તેનું સંપૂર્ણ ઉપચાર શક્ય નથી, તેથી પોલિયોમાં નિવારણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.

પોલિયોથી બચાવ માટે રસીકરણ જ એકમાત્ર અસરકારક ઉપાય છે. OPV (Oral Polio Vaccine) અને IPV (Inactivated Polio Vaccine) દ્વારા બાળકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવામાં આવે છે. સરકાર દ્વારા નિયમિત રસીકરણ કાર્યક્રમ અને પલ્સ પોલિયો અભિયાન હેઠળ 0 થી 5 વર્ષના તમામ બાળકોને પોલિયો ટીપા આપવામાં આવે છે, ભલે તેઓ પહેલેથી રસી લીધેલી હોય. “દરેક બાળક, દરેક વખત” આ અભિયાનનો મુખ્ય સૂત્ર છે.

પોલિયો નિયંત્રણમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ માતા-પિતાને રસીકરણનું મહત્વ સમજાવે છે, અફવા અને ભય દૂર કરે છે અને એક પણ બાળક રસીથી વંચિત ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરે છે. જનજાગૃતિ અને સમુદાય સહયોગ દ્વારા પોલિયો મુક્ત સમાજ સર્જવામાં તેમનો ફાળો નોંધપાત્ર છે.

નિવારણ

• OPV / IPV રસીકરણ
– OPV (Oral Polio Vaccine) મોઢેથી આપવામાં આવતી ટીપા છે
– IPV (Inactivated Polio Vaccine) ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે
– નિયમિત રસીકરણ સમયપત્રક મુજબ તમામ ડોઝ લેવાં અત્યંત જરૂરી
– રસી સુરક્ષિત, અસરકારક અને જીવનભર રક્ષણ આપતી છે
– એક પણ ડોઝ ચૂકી જાય તો બાળક જોખમમાં આવી શકે

• પલ્સ પોલિયો અભિયાન
– સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત દિવસોએ 0–5 વર્ષના તમામ બાળકોને પોલિયો ટીપા
– બાળક પહેલેથી રસી લીધેલી હોય તો પણ પલ્સ પોલિયો દરમિયાન ટીપા ફરજિયાત
– “દરેક બાળક, દરેક વખતે” સિદ્ધાંત પર આધારિત કાર્યક્રમ
– ઘર-ઘર જઈને, બૂથ, રેલવે સ્ટેશન, બસ સ્ટેન્ડ પર રસીકરણ
– પોલિયો વાયરસના સંપૂર્ણ નાશ (Eradication) માટે મહત્વપૂર્ણ અભિયાન

• સ્વચ્છતા અને સ્વચ્છ પાણી
– પોલિયો મુખ્યત્વે મલ-મુખ માર્ગથી ફેલાતો હોવાથી સ્વચ્છતા જરૂરી
– હાથ ધોવાની આદત વિકસાવવી
– શુદ્ધ પીવાનું પાણી અને સ્વચ્છ શૌચાલયનો ઉપયોગ

• સમુદાય જાગૃતિ
– રસી અંગેની અફવા અને ભય દૂર કરવો
– માતા-પિતાને રસીકરણનું મહત્વ સમજાવવું
– એક પણ બાળક રસીથી વંચિત ન રહે તે માટે સામૂહિક જવાબદારી

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• રસીકરણ અંગે માતા-પિતાને સમજાવવું
– પોલિયો શું છે, કેવી રીતે ફેલાય છે અને રસી કેમ જરૂરી છે તેની સરળ ભાષામાં સમજણ આપવી
– OPV અને IPV રસી સુરક્ષિત છે તે અંગે માતા-પિતામાં વિશ્વાસ ઊભો કરવો
– બાળક પહેલેથી રસી લીધેલી હોય છતાં પલ્સ પોલિયો દરમિયાન ટીપા કેમ જરૂરી છે તે સમજાવવું
– માતા-પિતાની શંકા અને પ્રશ્નોનું ધીરજપૂર્વક નિરાકરણ કરવું

• અફવા અને ભય દૂર કરવો
– પોલિયો રસીથી નુકસાન થાય છે, વંધ્યત્વ થાય છે જેવી ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરવી
– ધર્મ, સંસ્કૃતિ અથવા પરંપરા સાથે જોડાયેલા ભયને સમજદારીપૂર્વક દૂર કરવો
– સ્થાનિક આગેવાનો, શિક્ષકો અને ધાર્મિક નેતાઓની મદદથી વિશ્વાસ સર્જવો
– સમુદાયમાં સકારાત્મક ઉદાહરણો રજૂ કરવું

• 100% રસીકરણ કવરેજ સુનિશ્ચિત કરવું
– ઘર-ઘર સર્વે કરીને એક પણ બાળક રસીથી વંચિત ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું
– સ્થળાંતર કરનારા, ઝૂંપડપટ્ટી અને દુરસ્ત વિસ્તારોના બાળકોને ઓળખવા
– આરોગ્ય કર્મચારીઓ સાથે સંકલન કરીને ફોલોઅપ અને રીમાઈન્ડર વ્યવસ્થા
– બૂથ લેવલ અને ઘરઆધારિત રસીકરણમાં સક્રિય ભાગીદારી

• સમુદાય અને આરોગ્ય તંત્ર વચ્ચે સેતુ
– આરોગ્ય વિભાગ અને સમુદાય વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવો
– રસીકરણ અભિયાનને સફળ બનાવવા સામાજિક સહયોગ ઊભો કરવો
– પોલિયો મુક્ત સમાજ માટે સતત જાગૃતિ જાળવી રાખવી

---

વેક્ટરજન્ય રોગો એવા ચેપી રોગો છે જે મચ્છર, માખી, ટિક, પીસુ જેવા જીવાતો (Vector) દ્વારા એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે. આ જીવાતો પોતે રોગ પેદા કરતી નથી, પરંતુ **રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (વાયરસ, બેક્ટેરિયા અથવા પરજીવી)**ને પોતાના શરીરમાં વહન કરીને માનવ શરીરમાં પ્રવેશ કરાવે છે. સામાન્ય રીતે જીવાત કરડે ત્યારે અથવા તેના સંપર્કથી આ સૂક્ષ્મજીવો માનવમાં સંક્રમણ ફેલાવે છે.

વેક્ટરજન્ય રોગોનો ફેલાવો ખાસ કરીને ત્યાં વધારે જોવા મળે છે જ્યાં પાણી ભરાવા, ગંદકી, ખુલ્લી નાળીઓ અને નબળી સ્વચ્છતા હોય. ગરમ અને ભેજવાળા હવામાનમાં મચ્છર અને અન્ય જીવાતો ઝડપથી વધે છે, જેના કારણે આવા રોગોનો જોખમ વધે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારો, ઝૂંપડપટ્ટીઓ અને ભીડવાળા વિસ્તારોમાં વેક્ટરજન્ય રોગો વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

આ રોગોમાં સામાન્ય રીતે તેજ તાવ, ઠંડા ધ્રુજારી, માથાનો દુખાવો, શરીર અને સાંધામાં દુખાવો, નબળાઈ અને થાક જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવાર ન મળે તો રોગ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

વેક્ટરજન્ય રોગોના નિયંત્રણ માટે પર્યાવરણ સ્વચ્છતા, મચ્છર નિયંત્રણ, વ્યક્તિગત સાવચેતી અને સમુદાય જાગૃતિ અત્યંત જરૂરી છે. મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર જનજાગૃતિ ફેલાવવી, જોખમી સ્થળોની ઓળખ કરવી અને આરોગ્ય વિભાગ સાથે સંકલન સાધી સમયસર સારવાર સુનિશ્ચિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય વેક્ટરજન્ય રોગો

• મેલેરિયા
– એનોફિલિસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે
– મુખ્ય લક્ષણો: તાવ, ઠંડા ધ્રુજારી, માથાનો દુખાવો, ઉલટી

• ડેન્ગ્યુ
– એડીસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે
– મુખ્ય લક્ષણો: તેજ તાવ, શરીર દુખાવો, પ્લેટલેટ ઘટવું

• ચિકનગુનિયા
– એડીસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે
– મુખ્ય લક્ષણો: તાવ સાથે સાંધાનો ગંભીર દુખાવો

• કાલા આઝાર (Visceral Leishmaniasis)
– રેતીમાખી (Sandfly) દ્વારા ફેલાય છે
– મુખ્ય લક્ષણો: લાંબા સમયથી તાવ, વજન ઘટાડો, તળીયું વધવું

• ફાઈલેરિયા
– મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે
– મુખ્ય લક્ષણો: હાથ-પગ અથવા જનનાંગમાં સોજો (હાથીપગ)

---

ફેલાવાના મુખ્ય કારણો

• ખુલ્લું અથવા ઠેરઠેર પાણી ભરાવું
• ગંદી નાળીઓ અને આસપાસ સ્વચ્છતાનો અભાવ
• મચ્છર નિયંત્રણની અછત
• જનજાગૃતિનો અભાવ

ફેલાવાના કારણો

• મચ્છર અથવા અન્ય જીવાત કરડે ત્યારે
– સંક્રમિત મચ્છર, માખી, ટિક કે પીસુ કરડે ત્યારે રોગકારક જીવાણુ માનવ શરીરમાં પ્રવેશે છે
– રાત્રે અથવા વહેલી સવારમાં મચ્છર કરડવાની સંભાવના વધુ
– મચ્છરદાની કે રિપેલન્ટનો ઉપયોગ ન કરવાથી જોખમ વધે છે

• ગંદા પાણીમાં મચ્છરનો ઉછેર
– ઘરના આજુબાજુમાં ભરાયેલું સ્થિર પાણી (ટાંકા, ટાયરો, ડબ્બા)
– ખુલ્લાં પાણીના પાત્રો અને છત પર જમા થતું પાણી
– નિયમિત સફાઈ ન થવાથી મચ્છરના લાર્વા વિકસે છે

• ખુલ્લી નાળીઓ અને પાણી ભરાવા
– ખુલ્લી અને ગંદી નાળીઓ મચ્છર ઉછેર માટે અનુકૂળ બને છે
– વરસાદી મોસમમાં પાણી ભરાવા વધવાથી રોગ ફેલાવાનો જોખમ
– ગટરોની અપૂરતી સફાઈ અને નિકાસ વ્યવસ્થાનો અભાવ

• અન્ય સહાયક કારણો
– નબળી સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપનની અછત
– ઘનવસ્તી અને ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારો
– જનજાગૃતિ અને સામુહિક જવાબદારીનો અભાવ

સામાન્ય લક્ષણો

• તેજ તાવ
– અચાનક ઊંચો તાવ આવવો
– તાવ સતત રહે અથવા વારંવાર આવે
– સામાન્ય દવાઓથી તાવમાં પૂરી રાહત ન મળવી

• ઠંડા ધ્રુજારી સાથે તાવ
– તાવ પહેલાં અથવા દરમિયાન ઠંડક અને ધ્રુજારી
– ખાસ કરીને મેલેરિયામાં વધારે જોવા મળે
– શરીરમાં કંપન અને બેચેની

• માથાનો દુખાવો
– સતત અથવા ભારે માથાનો દુખાવો
– આંખ પાછળ દુખાવો (ડેન્ગ્યુમાં સામાન્ય)
– પ્રકાશ સહન ન થવો

• સાંધા અને શરીરમાં દુખાવો
– સાંધા, માંસપેશી અને હાડકાંમાં દુખાવો
– ચાલવામાં અથવા દૈનિક કામમાં તકલીફ
– ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે

• નબળાઈ અને થાક
– શરીરમાં શક્તિનો અભાવ
– આરામ કર્યા પછી પણ થાક લાગવો
– કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી

• અન્ય સહાયક લક્ષણો
– ઉબકા અને ઉલટી
– ભૂખ ન લાગવી
– પસીનો આવવો

નિવારણ

• પાણી ભરાવા ન રહે તે માટે સફાઈ
– ઘરના આજુબાજુમાં ટાંકા, ડબ્બા, ટાયર, કૂલર વગેરેમાં પાણી જમા ન થવા દેવું
– છત, આંગણું અને રસ્તાઓ પર ભરાયેલું વરસાદી પાણી દૂર કરવું
– નાળીઓની નિયમિત સફાઈ અને પાણીની યોગ્ય નિકાસ વ્યવસ્થા
– અઠવાડિયામાં એકવાર “ડ્રાય ડે” રાખીને પાણીના સ્ત્રોત ખાલી કરવું

• મચ્છરદાની અને રિપેલન્ટનો ઉપયોગ
– સૂતી વખતે મચ્છરદાનીનો નિયમિત ઉપયોગ
– બાળકો, વૃદ્ધો અને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે વિશેષ કાળજી
– મચ્છર ભગાડતી ક્રીમ, કૉઈલ અથવા લિક્વિડ રિપેલન્ટનો સલામત ઉપયોગ
– સાંજ અને રાત્રિના સમયે પૂરાં કપડાં પહેરવાની આદત

• ઘરમાં અને આસપાસ જીવાત નિયંત્રણ
– ઘરની અંદર અને બહાર જીવાત નાશક દવાઓનો યોગ્ય ઉપયોગ
– કચરો ઢાંકીને રાખવો અને સમયસર નિકાલ કરવો
– પશુઓના વાડા અને ગંદા વિસ્તારોની નિયમિત સફાઈ
– મચ્છરના લાર્વા નાશ માટે લાર્વિસાઇડનો ઉપયોગ

• સમુદાય સ્તરે ફોગિંગ અને જાગૃતિ
– ગ્રામ પંચાયત અને આરોગ્ય વિભાગ સાથે સંકલન કરીને ફોગિંગ કરાવવું
– વરસાદી મોસમ પહેલાં અને દરમિયાન વિશેષ ફોગિંગ અભિયાન
– સમુદાયમાં વેક્ટરજન્ય રોગોના લક્ષણો અને નિવારણ અંગે જાગૃતિ કાર્યક્રમો
– શાળા, આંગણવાડી અને ગ્રામસભામાં આરોગ્ય શિક્ષણ પ્રવૃત્તિઓ

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• વેક્ટર નિયંત્રણ અંગે જનજાગૃતિ
– સમુદાયમાં મચ્છર, માખી, ટિક વગેરે દ્વારા ફેલાતા રોગોની માહિતી આપવી
– પાણી ભરાવા, ગંદકી અને ખુલ્લી નાળીઓથી થતા જોખમ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી
– મચ્છરદાની, રિપેલન્ટ અને સ્વચ્છતાના મહત્વ પર ભાર મૂકવો
– શાળા, આંગણવાડી અને ગ્રામસભામાં આરોગ્ય શિક્ષણ પ્રવૃત્તિઓ કરવી

• ઘર મુલાકાત દ્વારા જોખમી સ્થળોની ઓળખ
– ઘર-ઘર જઈ પાણી ભરાવાના સ્ત્રોતો (ટાંકા, કૂલર, ટાયર, ડબ્બા) ઓળખવા
– મચ્છર ઉછેર માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન
– પરિવારને તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં લેવા માર્ગદર્શન આપવું
– ઉચ્ચ જોખમવાળા ઘરો અને વિસ્તારોની નોંધ રાખવી

• આરોગ્ય વિભાગ સાથે સંકલન
– પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને મ્યુનિસિપલ સેવાઓ સાથે સહયોગ
– ફોગિંગ, લાર્વિસાઇડ છંટકાવ અને સફાઈ અભિયાન ગોઠવવામાં મદદ
– રોગચાળો દેખાય ત્યારે તાત્કાલિક જાણ કરી કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવી
– ડેટા એકત્ર કરી આરોગ્ય તંત્ર સુધી પહોંચાડવું

• સમયસર સારવાર માટે માર્ગદર્શન
– વેક્ટરજન્ય રોગોના પ્રારંભિક લક્ષણોની ઓળખ અંગે સમજ આપવી
– તાવ અને દુખાવો થતા જ બ્લડ ટેસ્ટ અને ડૉક્ટરની સલાહ લેવા પ્રેરણા
– સ્વ-ઉપચાર અને અંધશ્રદ્ધાથી દૂર રહેવા માર્ગદર્શન
– સારવાર દરમિયાન દર્દી અને પરિવારને માનસિક આધાર આપવો

---

પાણીજન્ય રોગો એવા ચેપી રોગો છે જે અશુદ્ધ પાણી અથવા દૂષિત ખોરાકના સેવનથી ફેલાય છે. આવા રોગોમાં રોગકારક જીવાણુ પાણી અથવા ખોરાક મારફતે માનવ શરીરમાં પ્રવેશે છે અને મુખ્યત્વે પાચનતંત્રને અસર કરે છે. આ રોગો ખાસ કરીને ગરીબ, ભીડવાળા અને સ્વચ્છતા વિહિન વિસ્તારોમાં વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે, જ્યાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી અને યોગ્ય શૌચાલયની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નથી.

પાણીજન્ય રોગોનો ફેલાવો ત્યારે વધે છે જ્યારે પીવાનું પાણી માનવ વિસર્જન, ગંદકી અથવા નાળીઓના પાણીથી દૂષિત થાય છે. ખુલ્લામાં શૌચ, ગંદા હાથથી ખોરાક બનાવવો કે ખાવું અને ખોરાકની અયોગ્ય સંગ્રહ પદ્ધતિઓ પણ આવા રોગોના ફેલાવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વરસાદી મોસમ દરમિયાન પાણીજન્ય રોગોના કેસોમાં વધારો જોવા મળે છે.

પાણીજન્ય રોગોના સામાન્ય લક્ષણોમાં ડાયરીયા, ઉલટી, પેટમાં દુખાવો, તાવ અને શરીરમાં પાણીની ઉણપનો સમાવેશ થાય છે. જો સમયસર સારવાર ન મળે તો ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોમાં આ રોગો જીવલેણ બની શકે છે.

પાણીજન્ય રોગોના નિવારણ માટે શુદ્ધ પાણી, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, હાથ ધોવાની આદત, સ્વચ્છ શૌચાલયનો ઉપયોગ અને ખોરાકની સ્વચ્છતા અત્યંત જરૂરી છે. સરકાર દ્વારા વિવિધ પાણી અને સ્વચ્છતા યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા પાણીજન્ય રોગોના નિયંત્રણમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ સ્વચ્છતા અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે, ORSના યોગ્ય ઉપયોગ અંગે માર્ગદર્શન આપે છે અને સમુદાયને શુદ્ધ પાણી તથા સ્વચ્છતા સેવાઓ સાથે જોડે છે.

મુખ્ય પાણીજન્ય રોગો

• કોલેરા (Cholera)

કોલેરા દૂષિત પાણી અથવા ખોરાકથી ફેલાતો ગંભીર રોગ છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– અચાનક ભારે પાતળા પખાણા (ચોખાના પાણી જેવા)
– ઉલટી
– શરીરમાં પાણીની ભારે ઉણપ (Dehydration)
– સમયસર સારવાર ન મળે તો જીવલેણ બની શકે

---

• ટાયફોઇડ (Typhoid)

ટાયફોઇડ બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે અને મુખ્યત્વે દૂષિત પાણીથી ફેલાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– લાંબા સમયથી તાવ
– માથાનો દુખાવો
– પેટમાં દુખાવો
– નબળાઈ અને ભૂખ ન લાગવી

---

• ડાયરીયા (Diarrhea)

ડાયરીયા બાળકો અને વૃદ્ધોમાં વધારે જોખમી સાબિત થાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– વારંવાર પાતળા પખાણા
– ઉલટી
– શરીરમાં પાણી અને ક્ષારની ઉણપ
– યોગ્ય ORS ન મળે તો ગંભીર સ્થિતિ

---

• હેપેટાઈટિસ A અને E

આ રોગો યકૃત (લિવર)ને અસર કરે છે અને દૂષિત પાણીથી ફેલાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– આંખ અને ચામડી પીળી થવી (કમળો)
– તાવ અને થાક
– ભૂખ ન લાગવી
– ગાઢ મૂત્ર અને ફિક્કા પખાણા

---

• આમાશય અને આંતરડાના ચેપ

અશુદ્ધ પાણી અને ખોરાકથી પેટ અને આંતરડામાં ચેપ થાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– પેટમાં દુખાવો
– ઉલટી અને ડાયરીયા
– તાવ
– પાચનતંત્રમાં બગાડ

ફેલાવાના કારણો

• દૂષિત પીવાનું પાણી
– કૂવો, હેન્ડપંપ, નળ અથવા ટાંકીનું અશુદ્ધ પાણી
– વરસાદી મોસમમાં ગંદું પાણી પીવાના સ્ત્રોતમાં મિશ્રિત થવું
– પાણી ઉકાળ્યા વગર અથવા ફિલ્ટર કર્યા વગર પીવું
– પીવાના પાણીના સ્ત્રોત નજીક ગંદકી અથવા શૌચની વ્યવસ્થા

• અશુદ્ધ ખોરાક
– ખુલ્લામાં રાખેલો અથવા ઢાંકણ વગરનો ખોરાક
– માખીઓ બેસે તેવો ખોરાક
– પૂરતો ન રાંધેલો ખોરાક
– જૂનો અથવા બગડેલો ખોરાક સેવન કરવો

• ગંદા હાથથી ભોજન કરવું
– શૌચ પછી હાથ ન ધોવા
– ભોજન બનાવતાં અથવા ખાતા પહેલા હાથ સાફ ન કરવું
– બાળકોમાં હાથ ધોવાની આદતનો અભાવ

• ખુલ્લામાં શૌચ
– માનવ વિસર્જનથી પાણી અને માટી દૂષિત થવી
– વરસાદમાં ગંદકી પીવાના પાણીમાં જવું
– શૌચાલયનો અભાવ અથવા ઉપયોગ ન કરવો

• અન્ય સહાયક કારણો
– સ્વચ્છતા અંગે અજ્ઞાનતા
– ગરીબી અને નબળી રહેણાંક વ્યવસ્થા
– સ્વચ્છ પાણી અને શૌચાલયની અછત

નિવારણ

• શુદ્ધ અને ઉકાળેલું પાણી પીવું
– પીવાના પાણીને ઓછામાં ઓછું 5–10 મિનિટ ઉકાળવું
– પાણી ફિલ્ટર, ક્લોરિન ટેબ્લેટ અથવા RO દ્વારા શુદ્ધ કરવું
– પીવાનું પાણી ઢાંકણવાળા સ્વચ્છ વાસણમાં સંગ્રહ કરવું
– બાળકો અને વૃદ્ધો માટે ખાસ કાળજી રાખવી

• હાથ ધોવાની આદત વિકસાવવી
– શૌચ પછી અને ભોજન પહેલાં સાબુથી હાથ ધોવા
– ભોજન બનાવતાં પહેલાં હાથ સાફ રાખવા
– બાળકોમાં હાથ ધોવાની નિયમિત આદત પાડવી
– શાળાઓ અને આંગણવાડીઓમાં હાથ ધોવાની જાગૃતિ

• સ્વચ્છ શૌચાલયનો ઉપયોગ
– ખુલ્લામાં શૌચથી બચવું
– ઘરેલુ અને જાહેર શૌચાલયની નિયમિત સફાઈ
– બાળકોને પણ શૌચાલય ઉપયોગ કરવાની ટેવ પાડવી
– ગંદા પાણીની યોગ્ય નિકાસ વ્યવસ્થા

• ખોરાકની સ્વચ્છતા જાળવવી
– ખોરાક સારી રીતે રાંધેલો અને ગરમ હાલતમાં લેવો
– ખોરાક ઢાંકીને રાખવો
– કાચા અને રાંધેલા ખોરાકને અલગ રાખવો
– માખીઓથી ખોરાક બચાવવો

• અન્ય સહાયક પગલાં
– ઘરમાં અને આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવવી
– કચરાનો યોગ્ય નિકાલ
– સ્વચ્છ પાણી અને સ્વચ્છતા યોજનાઓનો લાભ લેવો

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• સ્વચ્છતા અને સ્વસ્થ આદતો અંગે શિક્ષણ
– હાથ ધોવાની યોગ્ય રીત (સાબુ સાથે) અને સમય (શૌચ પછી, ભોજન પહેલાં) સમજાવવી
– શુદ્ધ પાણી પીવું, પાણી સંગ્રહની સલામત રીતો અને ઘરેલુ સ્વચ્છતા અંગે માર્ગદર્શન
– ખુલ્લામાં શૌચથી થતા આરોગ્ય જોખમો અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી
– શાળા, આંગણવાડી અને ગ્રામસભામાં આરોગ્ય શિક્ષણ પ્રવૃત્તિઓ ગોઠવવી

• ORSના ઉપયોગ અંગે માર્ગદર્શન
– ડાયરીયા દરમિયાન ORS કેવી રીતે તૈયાર કરવું અને કેટલું આપવું તેની પ્રાયોગિક સમજ આપવી
– ઘરે ORS ન હોય તો તાત્કાલિક ઘરેલું દ્રાવણ બનાવવાની રીત બતાવવી
– ડિહાઇડ્રેશનના ચેતવણી લક્ષણો (અતિશય તરસ, ઓછી મૂત્ર, અશક્તતા) ઓળખવામાં મદદ
– સારવાર દરમિયાન સતત ORS અને પ્રવાહી આપવાનું મહત્વ સમજાવવું

• ગ્રામ્ય પાણી અને સ્વચ્છતા યોજનાઓ સાથે જોડાણ
– નળ-જળ યોજના, શુદ્ધ પાણી પુરવઠા અને શૌચાલય યોજનાઓ અંગે માહિતી આપવી
– લાભાર્થીઓને અરજી, દસ્તાવેજ અને સેવા મેળવવામાં માર્ગદર્શન
– પંચાયત, આરોગ્ય વિભાગ અને પાણી પુરવઠા વિભાગ સાથે સંકલન
– સમુદાય સ્તરે સ્વચ્છતા અભિયાન અને દેખરેખમાં સહભાગી થવું

• બાળકો અને વૃદ્ધોમાં વિશેષ કાળજી
– બાળકોમાં ડાયરીયા ઝડપથી ગંભીર બને છે તે અંગે માતા-પિતાને સચેત કરવું
– વૃદ્ધોમાં નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિને ધ્યાનમાં રાખી સમયસર સારવાર માટે પ્રેરણા
– પોષણ, સ્વચ્છ પાણી અને દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી
– જરૂર પડે ત્યારે તાત્કાલિક આરોગ્ય કેન્દ્ર/હોસ્પિટલ રિફરલ કરવો

---

ઝૂનોટિક રોગો એવા ચેપી રોગો છે જે પશુઓમાંથી માનવમાં ફેલાય છે. આ રોગો માનવ અને પશુ આરોગ્ય વચ્ચેના ઘનિષ્ઠ સંબંધને દર્શાવે છે. ઝૂનોટિક રોગો સીધા પશુના સંપર્કથી, પશુના કાટ અથવા ખંજવાળથી, દૂષિત દૂધ-માંસના સેવનથી અથવા પશુજન્ય પ્રવાહીઓ (લાળ, રક્ત, મૂત્ર, મળ) દ્વારા માનવમાં સંક્રમિત થઈ શકે છે.

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પશુપાલન, ઘરેલુ પ્રાણીઓ સાથે નજીકનો સંપર્ક, સ્વચ્છતાનો અભાવ અને પશુઓનું સમયસર રસીકરણ ન થવાથી ઝૂનોટિક રોગોનો જોખમ વધુ જોવા મળે છે. આવા રોગો ક્યારેક હળવા સ્વરૂપે શરૂ થાય છે પરંતુ સમયસર સારવાર ન મળે તો ગંભીર甚至 જીવલેણ બની શકે છે.

મુખ્ય ઝૂનોટિક રોગોના ઉદાહરણો

• રેબીઝ (Rabies) – મુખ્યત્વે કૂતરાના કાટથી ફેલાતો ઘાતક રોગ
• બર્ડ ફ્લૂ (Avian Influenza) – સંક્રમિત પક્ષીઓના સંપર્કથી માનવમાં ફેલાય છે
• બ્રુસેલોસિસ (Brucellosis) – અશુદ્ધ દૂધ અથવા પશુજન્ય પ્રવાહીઓથી ફેલાય છે

ઝૂનોટિક રોગોના નિવારણ માટે પશુઓનું સમયસર રસીકરણ, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, સુરક્ષિત દૂધ-માંસનો ઉપયોગ અને સમયસર તબીબી સારવાર અત્યંત જરૂરી છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર ઝૂનોટિક રોગોમાં જનજાગૃતિ, ડોગ બાઈટ પછી તરત સારવાર માટે માર્ગદર્શન અને આરોગ્ય તથા પશુપાલન વિભાગ વચ્ચે સંકલન સાધીને માનવ સ્વાસ્થ્યના રક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

🔹 ઉદાહરણો

• રેબીઝ (Rabies)
રેબીઝ એક ઘાતક વાયરસજન્ય રોગ છે, જે મુખ્યત્વે કૂતરાના કાટ દ્વારા માનવમાં ફેલાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
– કાટના સ્થળે દુખાવો અને સોજો
– પાણીથી ભય (Hydrophobia)
– અતિશય ચિંતા, બેચેની
– સમયસર સારવાર ન મળે તો મૃત્યુ નિશ્ચિત

• બર્ડ ફ્લૂ (Avian Influenza)
બર્ડ ફ્લૂ મુખ્યત્વે પક્ષીઓમાંથી માનવમાં ફેલાય છે, ખાસ કરીને સંક્રમિત પક્ષીઓના સંપર્કથી.
મુખ્ય લક્ષણો:
– તાવ
– ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
– ગળામાં દુખાવો
– ગંભીર સ્થિતિમાં ન્યુમોનિયા

• બ્રુસેલોસિસ (Brucellosis)
બ્રુસેલોસિસ પશુઓમાંથી માનવમાં ફેલાતો બેક્ટેરિયલ રોગ છે.
ફેલાવાનો માર્ગ:
– અશુદ્ધ દૂધ અથવા દૂધજન્ય પદાર્થો
– પશુના રક્ત અથવા પ્રસૂતિ પ્રવાહીઓનો સંપર્ક
મુખ્ય લક્ષણો:
– લાંબા સમયથી તાવ
– સાંધા અને માંસપેશીમાં દુખાવો
– થાક અને નબળાઈ

---

🔹 ઝૂનોટિક રોગોના મુખ્ય જોખમકારક પરિબળો

• પશુઓ સાથે સતત નજીકનો સંપર્ક
– ઘરેલુ પશુઓ, પાળતુ પ્રાણી અથવા પશુપાલન સાથે રોજિંદો સંપર્ક
– પશુના લાળ, રક્ત, મૂત્ર અથવા મળ સાથે સીધો સંપર્ક
– પશુના કાટ, ખંજવાળ અથવા ઘા મારફતે ચેપ લાગવો
– પશુઓને હાથ લગાડ્યા પછી હાથ ન ધોવાની આદત

• અશુદ્ધ દૂધ અને માંસનું સેવન
– ઉકાળ્યા વગરનું દૂધ પીવું
– અશુદ્ધ અથવા અર્ધપાકું માંસ સેવન
– દૂધ અને માંસ સંગ્રહ દરમિયાન સ્વચ્છતાનો અભાવ
– બજારમાં બિનપ્રમાણિત પશુજન્ય ખોરાક લેવો

• પશુઓનું સમયસર રસીકરણ ન થવું
– રેબીઝ, બ્રુસેલોસિસ જેવા રોગો સામે રસી ન અપાવવી
– પશુ આરોગ્ય સેવાઓ સુધી પહોંચનો અભાવ
– રસીકરણ અંગે અજ્ઞાનતા અથવા બેદરકારી
– સંક્રમિત પશુઓથી માનવમાં ચેપ ફેલાવાનો વધતો જોખમ

• પશુ પાલન દરમિયાન સ્વચ્છતાનો અભાવ
– પશુ વાડા અને આસપાસ ગંદકી
– પશુના કચરાનો યોગ્ય નિકાલ ન થવો
– ગંદા સાધનો અને વાસણોનો ઉપયોગ
– રહેણાંક વિસ્તારમાં પશુઓ રાખવાથી ચેપ ફેલાવાનો જોખમ

• અન્ય સહાયક પરિબળો
– ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પશુપાલન પર નિર્ભરતા
– પશુ આરોગ્ય અને માનવ આરોગ્ય સેવાઓ વચ્ચે સંકલનનો અભાવ
– ઝૂનોટિક રોગો અંગે જનજાગૃતિની અછત

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની ભૂમિકા

• પશુપાલકોમાં જાગૃતિ
– ઝૂનોટિક રોગો શું છે, કેવી રીતે ફેલાય છે અને કોને વધારે જોખમ છે તેની સરળ સમજ આપવી
– પશુઓ સાથે કામ કરતી વખતે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, હાથ ધોવાની આદત અને સુરક્ષિત વ્યવહાર સમજાવવો
– પશુઓના સમયસર રસીકરણ (રેબીઝ, બ્રુસેલોસિસ વગેરે)નું મહત્વ સમજાવવું
– અશુદ્ધ દૂધ અને અર્ધપાકા માંસના સેવનથી થતા જોખમ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી
– ગ્રામસભા, પશુપાલક મંડળો અને તાલીમ શિબિરો દ્વારા આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું

• ડોગ બાઈટ પછી તરત સારવાર અંગે માર્ગદર્શન
– કૂતરા અથવા અન્ય પશુના કાટ બાદ ઘાવને તરત સાબુ અને પાણીથી સારી રીતે ધોવાની સમજ આપવી
– ઘાવ પર બાંધકામ કે ઘરગથ્થુ દવાઓ ન લગાવવા અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન
– તરત નજીકના આરોગ્ય કેન્દ્રમાં જઈ એન્ટી-રેબીઝ વેક્સિન (ARV) અને જરૂરી હોય તો RIG લેવા પ્રેરણા
– સારવાર અધૂરી ન છોડવાની મહત્વતા સમજાવવી
– દર્દી અને પરિવારનો ભય ઘટાડીને સમયસર સારવાર સુનિશ્ચિત કરવી

• આરોગ્ય અને પશુપાલન વિભાગ વચ્ચે સંકલન
– માનવ આરોગ્ય સેવાઓ અને પશુ આરોગ્ય સેવાઓ વચ્ચે માહિતી વહેંચાણ કરવું
– રોગચાળો જણાય ત્યારે બંને વિભાગોને તાત્કાલિક જાણ કરી કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવી
– પશુ રસીકરણ અભિયાન અને માનવ આરોગ્ય જાગૃતિ કાર્યક્રમોમાં સંકલિત આયોજન
– NGO, પંચાયત અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે સહકાર સાધવો

• ફોલોઅપ અને સમુદાય આધાર
– સારવાર બાદ દર્દીનું ફોલોઅપ રાખવું
– પરિવારને સંભાળ અને નિવારણ અંગે સતત માર્ગદર્શન
– કલંક અને અફવાઓ દૂર કરવા સમુદાયમાં સકારાત્મક સંદેશો ફેલાવવું

ઉપરોક્ત ચર્ચાના આધારે કહી શકાય કે ચેપી રોગો માત્ર તબીબી સમસ્યા નથી, પરંતુ તે સામાજિક, આર્થિક અને માનસિક પરિબળો સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલા છે. એચઆઈવી–એઈડ્સ, ક્ષયરોગ, રક્તપિત્ત, પોલિયો, વેક્ટરજન્ય, પાણીજન્ય અને ઝૂનોટિક રોગો—બધા માનવ જીવનની ગુણવત્તા પર ગંભીર અસર કરે છે. આ રોગોના નિયંત્રણ માટે સ્વચ્છતા, સુરક્ષિત પાણી, પોષણ, રસીકરણ અને સમયસર સારવાર અત્યંત જરૂરી છે.

મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર ચેપી રોગોના નિવારણ અને નિયંત્રણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. કાઉન્સેલિંગ, જનજાગૃતિ, કલંક ઘટાડો, સેવાઓ સાથે જોડાણ અને સમુદાય સહયોગ દ્વારા તેઓ આરોગ્ય કાર્યક્રમોની અસરકારકતા વધારે છે. તેથી ચેપી રોગો સામે લડવામાં તબીબી સારવાર સાથે સમાજકાર્યનો સંકલિત અભિગમ અનિવાર્ય ગણાય છે.

પાછળનો લેખ- રોગનો અર્થ અને ખ્યાલ : મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે રોગની સામાજિક અને આરોગ્ય દૃષ્ટિ
https://socialworkgujarati.com/meaning-and-concept-of-disease-social-and-health-perspective-for-medical-social-worker/

હવી પછીનો લેખ- બિન-ચેપીરોગોનું વિજ્ઞાન (જીવનશૈલી રોગો) – HTN, DM,સ્ટ્રોક, CVD અને કેન્સર