Community in Social Work: Definition, Concept, Characteristics & Types

સમાજ કાર્ય એક વૈજ્ઞાનિક તથા વ્યવસાયિક શાખા છે, જે વ્યક્તિ, સમૂહ અને સમુદાયના સર્વાંગી વિકાસ પર કેન્દ્રિત છે. સમાજ કાર્યની તમામ પ્રક્રિયાઓમાં સમુદાય એક મૂળભૂત અને કેન્દ્રિય ખ્યાલ તરીકે સ્થાન ધરાવે છે. વ્યક્તિનો વિકાસ માત્ર વ્યક્તિગત પ્રયત્નોથી નહીં, પરંતુ તે વસે છે તે સામાજિક પર્યાવરણ અને સમુદાય સાથેના સંબંધોથી ઘડાય છે. આથી સમાજ કાર્યમાં સમુદાયને વ્યક્તિ અને સમાજ વચ્ચેના સજીવ બંધન તરીકે સમજવામાં આવે છે.

સમુદાય એ માત્ર લોકોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક સક્રિય સામાજિક વ્યવસ્થા છે, જેમાં પરસ્પર સંબંધો, સહકાર, સામૂહિક જીવન અને ‘અમે’ની ભાવના કાર્યરત હોય છે. સમાજ કાર્યકર જ્યારે સામાજિક સમસ્યાઓ—જેમ કે ગરીબી, બેરોજગારી, આરોગ્ય, શિક્ષણ, કે સામાજિક અસમાનતા—સાથે કાર્ય કરે છે, ત્યારે તે સમસ્યાઓના મૂળ સમુદાયના માળખા અને કાર્યપદ્ધતિમાં રહેલા હોય છે. તેથી સમુદાયનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ સમાજ કાર્ય માટે અનિવાર્ય બને છે.

સમાજશાસ્ત્ર અને સમાજ કાર્યના વિદ્વાનોએ સમુદાયની વ્યાખ્યા, ખ્યાલ, લાક્ષણિકતાઓ અને પ્રકારો અંગે વિવિધ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યા છે. ખાસ કરીને મેકાઈવેર અને પેજ, જોનસન તથા બોગાર્ડસ જેવા વિચારકોના અભિગમો સમાજ કાર્યના વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. વર્તમાન અભ્યાસમાં સમુદાયની વ્યાખ્યા, ખ્યાલ, લાક્ષણિકતાઓ અને પ્રકારોને ખાસ કરીને બોગાર્ડસના દૃષ્ટિકોણના આધારે વૈજ્ઞાનિક રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

સમાજ કાર્યમાં સમુદાય એક મૂળભૂત વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ છે, જે વ્યક્તિ અને સમાજ વચ્ચેનું સજીવ બંધન દર્શાવે છે.

મેકાઈવર અને પેજ અનુસાર:
સમુદાય એ એવી સામાજિક એકમ છે જેમાં વ્યક્તિઓ એક નિશ્ચિત ભૂગોળીય વિસ્તારમાં રહીને સામાન્ય જીવન, હિતો અને સામાજિક સંબંધો ધરાવે છે.

જોનસન અનુસાર:
સમુદાય એ એવા લોકોનો સમૂહ છે જે એક જ વિસ્તારમાં રહે છે અને પરસ્પર સામાજિક સંબંધો દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.

બોગાર્ડસ મુજબ:

“સમુદાય એ એવી સામાજિક એકમ છે જેમાં લોકો એક નિશ્ચિત ભૂગોળીય વિસ્તારમાં રહીને પરસ્પર સંપર્ક, સહકાર અને સામૂહિક જીવન જીવતા હોય છે.”

બોગાર્ડસ મુજબ સમુદાયનો ખ્યાલ

બોગાર્ડસના મતે સમુદાય માત્ર ભૌગોલિક એકમ નથી, પરંતુ તે એક સક્રિય સામાજિક વ્યવસ્થા છે, જેમાં:

• વ્યક્તિઓ વચ્ચે સતત પરસ્પર સંપર્ક હોય છે
• સામૂહિક જીવન અને સહકાર જોવા મળે છે
• સામાજિક સંબંધો કુદરતી રીતે વિકસે છે

👉 બોગાર્ડસ સમુદાયને માનવીય સહજીવનનું સ્વાભાવિક સ્વરૂપ માને છે.

સમુદાય માત્ર ભૌગોલિક સીમાઓથી ઓળખાતો એકમ નથી, પરંતુ તે એક સક્રિય અને જીવંત સામાજિક વ્યવસ્થા છે. સમુદાયમાં વ્યક્તિઓ વચ્ચે સતત પરસ્પર સંપર્ક રહે છે, જેના કારણે સહકાર અને સામૂહિક જીવન વિકસે છે. આવા પરસ્પર વ્યવહારમાંથી સામાજિક સંબંધો કુદરતી રીતે રચાય અને મજબૂત બને છે. આથી બોગાર્ડસ સમુદાયને માનવીય સહજીવનનું સ્વાભાવિક તથા આવશ્યક સ્વરૂપ માને છે, જે વ્યક્તિ અને સમાજને જોડે છે.

બોગાર્ડસે સમુદાયની નીચે મુજબની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવી છે:

બોગાર્ડસના મતે સમુદાયની સૌથી મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા તેનો નિશ્ચિત ભૂગોળીય વિસ્તાર છે. સમુદાય કોઈ કલ્પિત અથવા અસ્પષ્ટ એકમ નથી, પરંતુ તે ચોક્કસ ભૌતિક વિસ્તારમાં વસેલો હોય છે. આ વિસ્તાર ગામ, શહેર, વસાહત અથવા વિસ્તારરૂપે ઓળખાય છે. એક જ વિસ્તારમાં રહેવાને કારણે લોકો વચ્ચે પરસ્પર સંપર્ક, સહકાર અને સામાજિક સંબંધો વિકસે છે. ભૂગોળીય નજીકતા સમુદાયના સભ્યોને એકબીજાની જરૂરિયાતો સમજવા અને સામૂહિક સમસ્યાઓનો સામનો કરવા સક્ષમ બનાવે છે. સમાજ કાર્યમાં આ વિસ્તાર હસ્તક્ષેપ અને વિકાસ કાર્યો માટે આધારરૂપ બને છે.

બોગાર્ડસ અનુસાર સમુદાયની રચના માટે લોકોની સ્થાયી વસાહત અનિવાર્ય છે. સમુદાયમાં રહેતા લોકો અસ્થાયી રીતે નહીં, પરંતુ લાંબા સમય સુધી એક જ વિસ્તારમાં વસે છે. સ્થાયી વસવાટના કારણે લોકો વચ્ચે વિશ્વાસ, ઓળખાણ અને લાગણીસભર સંબંધો વિકસે છે. આવી વસાહત સામાજિક સંસ્થાઓ, પરંપરાઓ અને નિયમોની રચનામાં મદદરૂપ થાય છે. સ્થાયી વસાહત વિના સામૂહિક જીવન શક્ય બનતું નથી. સમાજ કાર્યના દૃષ્ટિકોણથી, સ્થાયી વસાહત ધરાવતા સમુદાયોમાં વિકાસાત્મક કાર્યક્રમો અને કલ્યાણ યોજનાઓ અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય છે.

બોગાર્ડસના મતે પરસ્પર સંપર્ક અને સામાજિક સંબંધો સમુદાયની જીવંતતા દર્શાવે છે. સમુદાયના સભ્યો એકબીજાને રોજિંદા જીવનમાં મળે છે, વાતચીત કરે છે અને સહકાર આપે છે. આ સતત સંપર્કથી સામાજિક સંબંધો વિકસે છે, જે વ્યક્તિને સમુદાય સાથે જોડે છે. સંબંધો કુદરતી રીતે વિકસે છે અને તેમાં ભાવનાત્મક, સામાજિક તથા વ્યવહારિક તત્વો સામેલ હોય છે. આવા સંબંધો સામૂહિક નિર્ણય, સહયોગ અને સામાજિક નિયંત્રણમાં મદદરૂપ થાય છે. સમાજ કાર્યમાં આ પરસ્પર સંબંધો સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે મહત્વપૂર્ણ સાધન બને છે.

બોગાર્ડસ અનુસાર સમુદાયની એક મુખ્ય લાક્ષણિકતા સામૂહિક જીવન છે. સમુદાયના સભ્યો જીવનની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ—જેમ કે ઉત્સવો, ધાર્મિક વિધિઓ, કામકાજ, દુઃખ-સુખ—સાથે મળીને કરે છે. સામૂહિક જીવન વ્યક્તિમાં સહભાગિતા, જવાબદારી અને સામાજિકતા વિકસાવે છે. વ્યક્તિ પોતાની વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો ઉપરાંત સમુદાયના હિતને પણ મહત્વ આપે છે. સામૂહિક જીવન સમુદાયને એક સજીવ એકમ બનાવે છે. સમાજ કાર્યમાં આ સામૂહિકતા સમુદાય વિકાસ, ભાગીદારી અને સશક્તિકરણ માટે આધારરૂપ બને છે.

બોગાર્ડસના દૃષ્ટિકોણ મુજબ સમુદાયમાં સહકાર અને પરસ્પર નિર્ભરતા મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા છે. સમુદાયના સભ્યો એકબીજા પર વિવિધ રીતે આધાર રાખે છે—આર્થિક, સામાજિક કે ભાવનાત્મક રીતે. સહકારથી વ્યક્તિગત અને સામૂહિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ શક્ય બને છે. પરસ્પર નિર્ભરતા સમુદાયમાં એકતા અને સુરક્ષાની ભાવના વિકસાવે છે. કોઈપણ વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી, પરંતુ તે સમુદાય સાથે જોડાઈને જ જીવન જીવતો હોય છે. સમાજ કાર્યમાં સહકાર સમુદાય આધારિત વિકાસનો મુખ્ય આધાર બને છે.

બોગાર્ડસ મુજબ ‘અમે’ની ભાવના સમુદાયની આત્મા સમાન છે. સમુદાયના સભ્યો પોતાને “હું” કરતાં “અમે” તરીકે ઓળખે છે. આ ભાવના એકતા, લાગણીસભર જોડાણ અને સામૂહિક ઓળખને જન્મ આપે છે. ‘અમે’ની ભાવનાથી સભ્યો એકબીજાના દુઃખ-સુખમાં સહભાગી બને છે અને સમુદાયના હિત માટે કાર્ય કરે છે. આ ભાવના સામાજિક એકતાને મજબૂત બનાવે છે અને વિખૂટાપણું ઘટાડે છે. સમાજ કાર્યમાં ‘અમે’ની ભાવના સમુદાય સશક્તિકરણ અને ટકાઉ વિકાસ માટે અત્યંત આવશ્યક ગણાય છે.

સમુદાયના પ્રકારો – બોગાર્ડસના દૃષ્ટિકોણ મુજબ

બોગાર્ડસે સમુદાયને મુખ્યત્વે ભૌગોલિક અને સામાજિક આધાર પર સમજાવ્યો છે:

(A) ગ્રામ્ય સમુદાય

• ખેતી આધારિત
• નજીકના અને વ્યક્તિગત સંબંધો
• પરંપરાગત જીવનશૈલી

(B) શહેરી સમુદાય

• ઉદ્યોગ અને વ્યવસાય આધારિત
• ઔપચારિક અને દ્વિતીય સંબંધો
• આધુનિક જીવનશૈલી

👉 બોગાર્ડસ મુજબ આ બંને સમુદાયો માનવીય જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે અલગ-અલગ રીતે વિકસ્યા છે.

સમાજ કાર્ય અને સમાજશાસ્ત્રમાં સમુદાયને વિવિધ આધારો પર વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

(A) ભૂગોળના આધાર પર

1. ગ્રામ્ય સમુદાય
   ખેતી આધારિત, પરંપરાગત જીવનશૈલી ધરાવતો સમુદાય.
2. શહેરી સમુદાય
   ઉદ્યોગ, સેવા અને આધુનિક જીવનશૈલી આધારિત સમુદાય.

(B) વિકાસના આધાર પર

1. પરંપરાગત સમુદાય
   રીવાજો અને પરંપરાઓ પર આધારિત.
2. આધુનિક સમુદાય
   વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને પરિવર્તન આધારિત.

(C) સંબંધોના આધાર પર

1. પ્રાથમિક સમુદાય
   ઘનિષ્ઠ, વ્યક્તિગત અને ભાવનાત્મક સંબંધો ધરાવતો.
   ઉદાહરણ: પરિવાર, ગામ
2. દ્વિતીય સમુદાય
   ઔપચારિક અને હેતુ આધારિત સંબંધો.
   ઉદાહરણ: સંસ્થાઓ, સંગઠનો

(D) કાર્યાત્મક આધાર પર

1. ધાર્મિક સમુદાય
   ધર્મ આધારિત એકતા.
2. આર્થિક સમુદાય
   વ્યવસાય અથવા રોજગાર આધારિત.
3. શૈક્ષણિક સમુદાય
   શિક્ષણ સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલો.

સમુદાય સમાજ કાર્યનો આધારસ્તંભ છે. વ્યક્તિની સમસ્યાઓ અને જરૂરિયાતો સમુદાયના સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક માળખા સાથે જોડાયેલી હોય છે. બોગાર્ડસના દૃષ્ટિકોણ મુજબ સમુદાય એક જીવંત અને સક્રિય સામાજિક વ્યવસ્થા છે, જેમાં સહકાર, પરસ્પર સંબંધો અને ‘અમે’ની ભાવના કેન્દ્રસ્થાને છે. સમાજ કાર્યમાં સમુદાયને કાર્યક્ષેત્ર, કાર્ય એકમ અને સામાજિક પરિવર્તનના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે. સમુદાયના પ્રકારો અને લાક્ષણિકતાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ સમાજ કાર્યકરને સમસ્યાઓની મૂળભૂત સમજ આપે છે અને યોગ્ય હસ્તક્ષેપ માટે માર્ગદર્શક બને છે. આ રીતે સમુદાયનો ખ્યાલ સમાજ કાર્યની સિદ્ધાંતાત્મક અને વ્યવહારિક બંને દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

મેડિકલ સોશિયલ વર્ક વિષયક વધુ અભ્યાસ માટે અહીં ક્લિક કરો:- https://socialworkgujarati.com/category/health-social-work/

Bogardus, E. S. (1934). Principles of social psychology. New York: Century Company.

Bogardus, E. S. (1959). Social problems. New York: Macmillan.

Johnson, H. M. (1960). Sociology: A systematic introduction. New York: Harcourt, Brace & World.

MacIver, R. M., & Page, C. H. (1955). Society: An introductory analysis. London: Macmillan.

Kingsley Davis. (1949). Human society. New York: Macmillan.

Friedlander, W. A. (1977). Concepts and methods of social work. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Gore, M. S. (1965). Social work and social work education. Bombay: Asia Publishing House.