એકમ 2.3 રોગનો અર્થ અને ખ્યાલ : મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે રોગની સામાજિક અને આરોગ્ય દૃષ્ટિ
પ્રસ્તાવના
આરોગ્ય અને રોગ માનવ જીવનના બે મહત્વપૂર્ણ પાસાં છે. માનવીનું જીવન શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક પરિમાણોથી બનેલું છે અને આ ત્રણેય પરિમાણોમાં સંતુલન રહે ત્યારે જ વ્યક્તિ સ્વસ્થ ગણાય છે. જ્યારે આ સંતુલનમાં ખલેલ પહોંચે છે ત્યારે રોગની સ્થિતિ સર્જાય છે. આધુનિક સમયમાં રોગ માત્ર વ્યક્તિગત સમસ્યા ન રહીને સામાજિક સમસ્યા તરીકે પણ સામે આવી છે, કારણ કે રોગ વ્યક્તિ, કુટુંબ અને સમાજના સર્વાંગી વિકાસને અસર કરે છે.
જાહેર આરોગ્ય અને સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રમાં રોગને સમજવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે. દર્દી હોસ્પિટલમાં માત્ર શારીરિક તકલીફ લઈને આવતો નથી, પરંતુ તેની સાથે ગરીબી, કુટુંબિક તણાવ, માનસિક ભય, અજ્ઞાનતા અને સામાજિક અસુરક્ષા જેવી સમસ્યાઓ પણ જોડાયેલી હોય છે. તેથી રોગનો અભ્યાસ ફક્ત દવાઓ અને નિદાન સુધી સીમિત ન રાખીને તેના સામાજિક અને માનસિક પરિબળોને પણ સમજવો જરૂરી છે.
સમાજ કાર્યના દૃષ્ટિકોણથી રોગ એ માનવ જીવનની એવી સ્થિતિ છે જે વ્યક્તિને અશક્ત બનાવે છે અને તેના સામાજિક કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે. આ એકમમાં રોગનો અર્થ, ખ્યાલ, વિવિધ દૃષ્ટિકોણો અને રોગના પ્રકારોની વિસ્તૃત સમજ આપવામાં આવી છે, જે ગુજરાત રાજ્યમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની સરકારી નોકરીની તૈયારી માટે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે.
1. રોગનો અર્થ
રોગ એ માનવ શરીર અથવા મનની એવી અસામાન્ય સ્થિતિ છે જેમાં શારીરિક, માનસિક અથવા સામાજિક કાર્યક્ષમતામાં વિક્ષેપ આવે છે. રોગ ફક્ત શરીરમાં થયેલી જૈવિક ખામી નથી, પરંતુ વ્યક્તિના સમગ્ર જીવન પર અસર પાડતી પ્રક્રિયા છે. આરોગ્યના સંદર્ભમાં રોગને “સ્વસ્થતાના અભાવ” તરીકે પણ સમજાવી શકાય છે.
સરળ શબ્દોમાં, જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ યોગ્ય રીતે કરી શકતી નથી, દુખાવો, અસ્વસ્થતા, થાક અથવા અક્ષમતા અનુભવે છે, ત્યારે તેને રોગગ્રસ્ત સ્થિતિ કહેવાય છે. રોગના કારણે વ્યક્તિની કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે, આવક પર અસર પડે છે અને કુટુંબ પર આર્થિક તથા માનસિક ભાર વધે છે.
સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રમાં રોગને માત્ર વ્યક્તિગત સમસ્યા તરીકે નહીં પરંતુ સામાજિક સમસ્યા તરીકે જોવામાં આવે છે. ગરીબી, અજ્ઞાનતા, કુપોષણ, રહેઠાણની અછત અને અસમાનતા જેવી પરિસ્થિતિઓ રોગના જોખમને વધારે છે. તેથી રોગનો અર્થ સમજવો એ મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે ખૂબ જરૂરી છે, જેથી દર્દીને સારવાર સાથે સામાજિક સહાય અને માર્ગદર્શન પણ મળી શકે.
2. રોગનો ખ્યાલ
રોગનો ખ્યાલ સમય સાથે સતત વિકસિત થતો રહ્યો છે. પ્રાચીન અને પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણમાં રોગને મુખ્યત્વે શરીરમાં થયેલી ખામી, ઈજા અથવા જીવાણુજન્ય સમસ્યા તરીકે જ જોવામાં આવતો હતો. તે સમયે રોગની સમજ ફક્ત શારીરિક પરિબળો સુધી સીમિત હતી. પરંતુ આધુનિક સમાજ કાર્ય અને જાહેર આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં રોગને બહુપરિમાણીય ખ્યાલ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. આજના સમયમાં રોગને જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક પરિબળોની સંયુક્ત અસરનું પરિણામ માનવામાં આવે છે. આ બદલાયેલા ખ્યાલના કારણે સારવારની પદ્ધતિઓમાં પણ સર્વાંગી અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં દવા સાથે માનસિક સહાય અને સામાજિક સમર્થન પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
(1) જૈવિક ખ્યાલ
જૈવિક ખ્યાલ અનુસાર રોગનું મુખ્ય કારણ શરીરમાં થતી જૈવિક ખામીઓ છે, જેમાં જીવાણુ, વાયરસ, બેક્ટેરિયા, પરજીવી, હોર્મોનલ અસંતુલન અથવા શરીરના અંગોની કાર્યક્ષમતામાં ખામીનો સમાવેશ થાય છે. આ દૃષ્ટિકોણમાં રોગને શારીરિક પ્રક્રિયાઓના વિકાર તરીકે સમજવામાં આવે છે અને તેનું નિદાન વૈજ્ઞાનિક તપાસ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જૈવિક ખ્યાલ મુજબ રોગના નિયંત્રણ માટે દવાઓ, ઇન્જેક્શન, સર્જરી અને અન્ય તબીબી સારવાર પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ટીબી બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો ચેપીજન્ય રોગ છે, ડાયાબિટીસ હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે થાય છે અને હાઈપરટેન્શન શરીરના આંતરિક તંત્રની ખામી સાથે સંકળાયેલું માનવામાં આવે છે.
(2) માનસિક ખ્યાલ
માનસિક ખ્યાલ મુજબ રોગનું મુખ્ય કારણ માનવીના મન સાથે સંકળાયેલું હોય છે. તણાવ, ચિંતા, ભય, ડિપ્રેશન અને ભાવનાત્મક અસંતુલન વ્યક્તિના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતું માનસિક દબાણ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી બનાવે છે, જેના પરિણામે વિવિધ શારીરિક રોગો ઉત્પન્ન થાય છે. આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર માનસિક પરિબળો હૃદયરોગ, ઊંચો રક્તચાપ, ગેસ્ટ્રિક તકલીફો અને ઊંઘની સમસ્યાઓ જેવી બીમારીઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેથી રોગની સારવારમાં ફક્ત દવાઓ પૂરતી ન રહીને કાઉન્સેલિંગ, માનસિક સહાય અને ભાવનાત્મક સમર્થનને પણ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે ડિપ્રેશન, એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર અને સાયકોસોમેટિક રોગોમાં માનસિક પરિબળોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. આ ખ્યાલ મુજબ કાઉન્સેલિંગ અને માનસિક સહાય ખૂબ જરૂરી બને છે.
(3) સામાજિક ખ્યાલ
સામાજિક ખ્યાલ અનુસાર રોગ માત્ર શારીરિક અથવા માનસિક સમસ્યા નથી, પરંતુ સામાજિક પરિસ્થિતિઓનું પરિણામ પણ છે. ગરીબી, બેરોજગારી, અજ્ઞાનતા, કુપોષણ, રહેઠાણની અછત અને સામાજિક અસમાનતા વ્યક્તિના આરોગ્યને સીધી રીતે અસર કરે છે. અસ્વચ્છ પર્યાવરણ, પીવાના શુદ્ધ પાણીની અછત અને યોગ્ય સ્વચ્છતા ન હોવાને કારણે અનેક ચેપીજન્ય રોગો ફેલાય છે. ઉપરાંત, આરોગ્ય સેવાઓની અપ્રાપ્યતા અને જાગૃતિની અછત રોગની ગંભીરતા વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે. આ દૃષ્ટિકોણ મુજબ રોગની નિવારણ માટે સામાજિક સુધારા, જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને આરોગ્ય સેવાઓની સમાન પહોંચ અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા લોકોમાં ચેપીજન્ય રોગોની વધારે પ્રમાણમાં હાજરી જોવા મળે છે. આ ખ્યાલ સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રમાં અત્યંત મહત્વનો છે.
(4) સર્વાંગી ખ્યાલ
સર્વાંગી ખ્યાલ મુજબ રોગ એ વ્યક્તિના જીવનમાં કાર્યરત જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક પરિબળોની સંયુક્ત અસરનું પરિણામ છે. આ દૃષ્ટિકોણમાં રોગને ફક્ત શરીરની ખામી તરીકે નહીં પરંતુ સમગ્ર વ્યક્તિના આરોગ્ય પર પડતી અસર તરીકે જોવામાં આવે છે. વ્યક્તિને સંપૂર્ણ રીતે સ્વસ્થ બનાવવા માટે માત્ર દવાઓ અને તબીબી સારવાર પૂરતી નથી, પરંતુ માનસિક સહાય, ભાવનાત્મક સંતુલન અને સામાજિક સમર્થન પણ એટલાં જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ અભિગમ હેઠળ દર્દીના કુટુંબ, સામાજિક પરિસ્થિતિ અને આર્થિક સ્થિતિને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. તેથી સર્વાંગી ખ્યાલ મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરના કાર્યનું આધારસ્તંભ ગણાય છે.
3. રોગના પ્રકારો
રોગોને વિવિધ આધાર પર વર્ગીકૃત કરી શકાય છે, જેમ કે ચેપીજન્ય અને અચેપીજન્ય, તીવ્ર અને દીર્ઘકાલીન રોગો. આ વર્ગીકરણથી રોગની ઓળખ, સારવાર અને નિવારણમાં સરળતા રહે છે. મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે રોગના પ્રકારોની સમજ મહત્વપૂર્ણ છે, જેથી તેઓ દર્દી અને પરિવારને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે.
ચેપીજન્ય રોગો
ચેપીજન્ય રોગો એવા રોગો છે જે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં વિવિધ જીવાણુઓ જેમ કે બેક્ટેરિયા, વાયરસ, પરજીવી અથવા ફૂગ દ્વારા ફેલાય છે. આ રોગો સીધા સંપર્ક, હવા, પાણી, ખોરાક, રક્ત અથવા જીવાતોના માધ્યમથી પ્રસરી શકે છે. ચેપીજન્ય રોગો જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો પડકાર ગણાય છે, કારણ કે તેઓ ઝડપથી ફેલાઈ મહામારીનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. ગરીબી, કુપોષણ, અસ્વચ્છતા અને જાગૃતિની અછત આવા રોગોના ફેલાવામાં સહાયક પરિબળો છે. મેલેરિયા, ટીબી અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગો ચેપીજન્ય રોગોના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
અચેપીજન્ય રોગો
અચેપીજન્ય રોગો એવા રોગો છે જે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ચેપ દ્વારા ફેલાતા નથી. આવા રોગો મોટેભાગે જીવનશૈલી, વારસાગત પરિબળો, આહારની અસંતુલિત પદ્ધતિ, શારીરિક કસરતનો અભાવ, તણાવ અને પર્યાવરણીય પરિબળો સાથે સંકળાયેલા હોય છે. અચેપીજન્ય રોગો ધીમે ધીમે વિકસે છે અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે, જેના કારણે વ્યક્તિના જીવનની ગુણવત્તા પર ગંભીર અસર પડે છે. આજના સમયમાં અચેપીજન્ય રોગો જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. કેન્સર અને ડાયાબિટીસ અચેપીજન્ય રોગોના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
તીવ્ર રોગો
તીવ્ર રોગો એવા રોગો છે જે અચાનક શરૂ થાય છે અને ટૂંકા ગાળામાં પોતાની અસર દર્શાવે છે. આ રોગોમાં લક્ષણો ઝડપથી પ્રગટ થાય છે અને યોગ્ય સમયસર સારવાર મળે તો દર્દી ઝડપથી સાજો થઈ શકે છે. તીવ્ર રોગો સામાન્ય રીતે ચેપ, ખોરાકની અસ્વચ્છતા, પર્યાવરણીય પરિબળો અથવા તાત્કાલિક શારીરિક વિકારના કારણે થાય છે. આવા રોગો લાંબા સમય સુધી ન ચાલતા હોવાથી સામાન્ય રીતે દીર્ઘકાળીન અસર ઓછું કરે છે, પરંતુ સમયસર સારવાર ન મળે તો ગંભીર બની શકે છે. તાવ અને દસ્ત તીવ્ર રોગોના સામાન્ય અને મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
દીર્ઘકાલીન રોગો
દીર્ઘકાલીન રોગો એવા રોગો છે જે લાંબા સમય સુધી ચાલે છે અને ઘણીવાર જીવનભર નિયંત્રણ અને સારવારની જરૂર રહે છે. આ રોગો ધીમે ધીમે વિકસે છે અને વ્યક્તિની દૈનિક જીવનશૈલી, કાર્યક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તા પર ઊંડી અસર કરે છે. દીર્ઘકાલીન રોગોના નિયંત્રણ માટે નિયમિત દવાઓ, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર, આહાર નિયંત્રણ અને સતત તબીબી દેખરેખ જરૂરી બને છે. આવા રોગોમાં સંપૂર્ણ સાજા થવાની સંભાવના ઓછી હોય છે, પરંતુ યોગ્ય સંચાલનથી જીવન સામાન્ય રાખી શકાય છે. હૃદયરોગ અને અસ્થમા દીર્ઘકાલીન રોગોના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
સમાપન
આ રીતે રોગનો અર્થ અને ખ્યાલ સમજવાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે રોગ માત્ર શારીરિક સમસ્યા નથી, પરંતુ માનવ જીવનના તમામ પાસાંને અસર કરતી પ્રક્રિયા છે. આધુનિક સમાજ કાર્ય અને જાહેર આરોગ્યમાં રોગને સર્વાંગી દૃષ્ટિકોણથી જોવાની જરૂર છે. મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે રોગના જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક પરિબળોની સમજ અતિ આવશ્યક છે, જેથી તેઓ દર્દી, કુટુંબ અને સમાજને યોગ્ય સહાય આપી શકે. ગુજરાત રાજ્યમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કરની સરકારી નોકરી માટે આ વિષય આધારભૂત છે અને પરીક્ષામાં સિદ્ધાંતાત્મક તેમજ વૈકલ્પિક પ્રશ્નો રૂપે વારંવાર પૂછાય છે.
વૈકલ્પિક પ્રશ્નો
1. રોગનો અર્થ મુખ્યત્વે કઈ સ્થિતિ દર્શાવે છે?
(a) સંપૂર્ણ સ્વસ્થતા
(b) શરીર અને મનની અસામાન્ય સ્થિતિ
(c) ફક્ત સામાજિક અસમાનતા
(d) ફક્ત માનસિક તણાવ
સાચો જવાબ: (b)
2. WHO મુજબ આરોગ્યનો અર્થ શું છે?
(a) રોગનો અભાવ
(b) ફક્ત શારીરિક સ્વસ્થતા
(c) શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી
(d) દવાઓથી સાજું થવું
સાચો જવાબ: (c)
3. રોગને “સ્વસ્થતાના અભાવ” તરીકે સમજાવતો ખ્યાલ કયો છે?
(a) પરંપરાગત ખ્યાલ
(b) સર્વાંગી ખ્યાલ
(c) જૈવિક ખ્યાલ
(d) આધ્યાત્મિક ખ્યાલ
સાચો જવાબ: (b)
4. ટીબી કયા પ્રકારનો રોગ છે?
(a) અચેપીજન્ય
(b) માનસિક
(c) ચેપીજન્ય
(d) જીવનશૈલીજન્ય
સાચો જવાબ: (c)
5. ડાયાબિટીસ મુખ્યત્વે કયો રોગ છે?
(a) ચેપીજન્ય
(b) અચેપીજન્ય
(c) તીવ્ર
(d) ઋતુજન્ય
સાચો જવાબ: (b)
6. રોગના જૈવિક ખ્યાલમાં મુખ્ય ભાર કઈ બાબત પર હોય છે?
(a) ગરીબી
(b) તણાવ
(c) જીવાણુ અને અંગોની ખામી
(d) સામાજિક અસમાનતા
સાચો જવાબ: (c)
7. ડિપ્રેશન કયા ખ્યાલ સાથે વધુ સંકળાયેલો છે?
(a) જૈવિક
(b) માનસિક
(c) સામાજિક
(d) પર્યાવરણીય
સાચો જવાબ: (b)
8. ગરીબી, કુપોષણ અને બેરોજગારી કયા ખ્યાલ હેઠળ આવે છે?
(a) જૈવિક
(b) માનસિક
(c) સામાજિક
(d) આધ્યાત્મિક
સાચો જવાબ: (c)
9. તાવ કયા પ્રકારનો રોગ છે?
(a) દીર્ઘકાલીન
(b) માનસિક
(c) તીવ્ર
(d) અચેપીજન્ય
સાચો જવાબ: (c)
10. હૃદયરોગ કયા વર્ગમાં આવે છે?
(a) તીવ્ર
(b) ચેપીજન્ય
(c) દીર્ઘકાલીન
(d) માનસિક
સાચો જવાબ: (c)
11. સર્વાંગી ખ્યાલ મુજબ રોગ કયા પરિબળોના સંયોજનથી થાય છે?
(a) ફક્ત જૈવિક
(b) જૈવિક અને માનસિક
(c) માનસિક અને સામાજિક
(d) જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક
સાચો જવાબ: (d)
12. ઝૂંપડપટ્ટીમાં ચેપીજન્ય રોગો વધુ જોવા મળવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?
(a) હવામાન
(b) સામાજિક પરિસ્થિતિ
(c) માનસિક તણાવ
(d) વારસાગત કારણો
સાચો જવાબ: (b)
13. મેલેરિયા કયા રોગમાં સમાવેશ પામે છે?
(a) અચેપીજન્ય
(b) ચેપીજન્ય
(c) દીર્ઘકાલીન
(d) માનસિક
સાચો જવાબ: (b)
14. માનસિક તણાવનો સીધો પ્રભાવ કઈ બાબત પર પડે છે?
(a) ફક્ત મન
(b) ફક્ત શરીર
(c) શરીર અને મન બંને
(d) ફક્ત સમાજ
સાચો જવાબ: (c)
15. મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે રોગનો ખ્યાલ સમજવો કેમ જરૂરી છે?
(a) દવા લખવા
(b) નિદાન કરવા
(c) દર્દીને સર્વાંગી સહાય આપવા
(d) હોસ્પિટલ રેકોર્ડ રાખવા
સાચો જવાબ: (c)
મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર Syllabus https://socialworkgujarati.com/wp-content/uploads/2025/11/GSSSB_202526_367-Medical-Social-Work.pdf
પ્રકરણ 2.1 આરોગ્ય અને પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને વિકાસનો ખ્યાલ https://socialworkgujarati.com/chapter-2-1-health-and-environment-concept-of-health-and-development/