Mental Disorders – Concept, Types and Symptoms

માનવ આરોગ્ય માત્ર શારીરિક સ્વસ્થતા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં માનસિક, ભાવનાત્મક અને સામાજિક સુખાકારીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આરોગ્યની આ વ્યાપક વ્યાખ્યા મુજબ, કોઈપણ વ્યક્તિ ત્યારે જ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ ગણાય છે જ્યારે તે શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત હોવાની સાથે માનસિક રીતે સંતુલિત અને સામાજિક રીતે સુમેળભર્યો જીવન જીવતી હોય. પરંતુ આધુનિક યુગમાં ઝડપી જીવનશૈલી, વધતી સ્પર્ધા, કાર્યસ્થળનો તણાવ, કુટુંબિક સમસ્યાઓ, આર્થિક અસુરક્ષા અને સામાજિક દબાણ જેવા પરિબળો માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે.

આજના સમયમાં માનસિક બિમારીઓનો વ્યાપ સતત વધતો જાય છે. માનસિક બિમારી વ્યક્તિના વિચાર, ભાવના, વર્તન અને સામાજિક સંબંધોમાં અસંતુલન સર્જે છે, જેના કારણે વ્યક્તિની કાર્યક્ષમતા, નિર્ણયક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તા પર નકારાત્મક અસર પડે છે. ડિપ્રેશન, ચિંતા, સ્કિઝોફ્રેનિયા, બાયપોલર ડિસઓર્ડર જેવી બિમારીઓ હવે માત્ર વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી રહી, પરંતુ તે એક ગંભીર સામાજિક પડકાર બની ગઈ છે.

ભારતીય સમાજમાં માનસિક બિમારીઓને લઈને હજુ પણ અનેક ભ્રાંતિઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓ જોવા મળે છે. ઘણા લોકો તેને “પાગલપણું” અથવા “નબળાઈ” તરીકે જોતા હોય છે, જેના કારણે દર્દીઓને યોગ્ય સારવાર મળવામાં વિલંબ થાય છે. આ સ્થિતિમાં સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવવી અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વિકસાવવો અત્યંત જરૂરી છે.

આ સંદર્ભમાં મેડિકલ સમાજ કાર્યકરની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. મેડિકલ સમાજ કાર્યકર દર્દી, પરિવાર અને આરોગ્ય સેવાઓ વચ્ચે એક મહત્વની કડી રૂપે કાર્ય કરે છે. તેઓ દર્દીના માનસિક, સામાજિક અને ભાવનાત્મક પાસાંઓને સમજવામાં મદદ કરે છે, કાઉન્સેલિંગ આપે છે, પરિવારને માર્ગદર્શન આપે છે અને સમાજમાં સ્વીકાર્યતા વધારવામાં સહાય કરે છે.

અંતમાં કહી શકાય કે માનસિક સ્વાસ્થ્ય માનવ જીવનની ગુણવત્તા સાથે સીધું જોડાયેલું છે અને માનસિક બિમારીઓ અંગે યોગ્ય જ્ઞાન, સંવેદનશીલતા અને સમાજ કાર્યની સક્રિય ભૂમિકા વિના સ્વસ્થ સમાજની રચના શક્ય નથી.

માનસિક બિમારી એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિની વિચારશક્તિ, લાગણી, વર્તન અથવા વ્યક્તિત્વમાં અસામાન્યતા જોવા મળે છે, જેના કારણે તેની દૈનિક કામગીરી, સામાજિક સંબંધો અને જીવનગુણવત્તા પર નકારાત્મક અસર પડે છે. માનસિક બિમારીમાં વ્યક્તિ સામાન્ય પરિસ્થિતિઓને સમજવા, યોગ્ય નિર્ણય લેવા અને સમાજમાં સુમેળભર્યું જીવન જીવવામાં અસમર્થ બની જાય છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જ્યારે મન યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરે અને વ્યક્તિના વિચાર, લાગણી તથા વર્તનમાં અસંતુલન આવે ત્યારે તેને માનસિક બિમારી કહેવાય છે. આ બિમારીઓ માત્ર મનની નબળાઈ નથી, પરંતુ તે વૈજ્ઞાનિક કારણોથી સર્જાતી આરોગ્યસંબંધિત સ્થિતિઓ છે, જેમા જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક પરિબળો જવાબદાર હોય છે.

માનસિક બિમારી વ્યક્તિના આત્મવિશ્વાસ, કાર્યક્ષમતા અને સામાજિક સ્વીકાર્યતાને પણ અસર કરે છે. યોગ્ય સારવાર, કાઉન્સેલિંગ અને સામાજિક સહયોગ દ્વારા ઘણી માનસિક બિમારીઓને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. તેથી માનસિક બિમારીને સમજવી અને તેને પ્રત્યે સંવેદનશીલ દૃષ્ટિકોણ અપનાવવો અત્યંત જરૂરી છે.

સરળ શબ્દોમાં,
જ્યારે મન યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરે અને વ્યક્તિના વર્તનમાં અસંતુલન આવે ત્યારે તે માનસિક બિમારી કહેવાય છે.

1) વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO)

“માનસિક બિમારી એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિની વિચારશક્તિ, લાગણી અને વર્તનમાં વિક્ષેપ આવે છે, જે તેની સામાજિક કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે.”

2) સિગમન્ડ ફ્રોઇડ

“માનસિક બિમારી એ દબાયેલી ઇચ્છાઓ, સંઘર્ષો અને અચેતન મનના અસંતુલનનું પરિણામ છે.”

3) કાર્લ રોઝર્સ

“જ્યારે વ્યક્તિ પોતાને અને પર્યાવરણને યોગ્ય રીતે સમજી શકતી નથી અને તેમાં અસંતુલન આવે છે ત્યારે માનસિક બિમારી ઉત્પન્ન થાય છે.”

ન્યુરોટિક વિકાર એ માનસિક બિમારીઓનો એવો પ્રકાર છે જેમાં વ્યક્તિ વાસ્તવિકતા સાથે જોડાયેલી રહે છે, પરંતુ અંદરથી ભારે તણાવ, ચિંતા, ભય અને અસ્વસ્થતા અનુભવે છે. આવા વિકારોમાં વ્યક્તિ પોતે અસ્વસ્થ છે તેનો અહેસાસ રાખે છે, છતાં તે ભાવનાત્મક રીતે સંતુલિત રહી શકતી નથી. ન્યુરોટિક વિકારમાં વ્યક્તિનું વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તન સામાન્ય જીવનમાં અવરોધ ઉભો કરે છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણ રીતે વાસ્તવિકતા ગુમાવતી નથી.

આ વિકારોમાં વ્યક્તિ વારંવાર અશાંતિ, ગભરાટ, અવિશ્વાસ અથવા અસંતોષ અનુભવે છે. તે પોતાની સમસ્યાઓ અંગે ચિંતિત રહે છે, પરંતુ તેને નિયંત્રિત કરવું મુશ્કેલ લાગે છે. ન્યુરોટિક વિકાર વ્યક્તિની કાર્યક્ષમતા ઘટાડે છે અને તેના સામાજિક સંબંધોને પણ અસર કરે છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
ચિંતા રોગ (Anxiety Disorder) માં વ્યક્તિ સતત ચિંતિત રહે છે, નાની બાબતો પર પણ વધારે ગભરાય છે અને શારીરિક લક્ષણો જેવી કે ધબકાર, પરસેવો અને થાક અનુભવાય છે.
ભય (Phobia) માં કોઈ ચોક્કસ વસ્તુ, સ્થળ અથવા પરિસ્થિતિથી અતિશય અને અયોગ્ય ડર લાગે છે, જેમ કે ઊંચાઈનો ડર અથવા ભીડનો ડર.
ઓબ્સેસિવ-કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર (OCD) માં વ્યક્તિને વારંવાર અયોગ્ય વિચારો આવે છે અને તે વિચારો દૂર કરવા માટે ચોક્કસ ક્રિયાઓ વારંવાર કરવી પડે છે, જેમ કે વારંવાર હાથ ધોવા અથવા વસ્તુઓ ગોઠવવી.

ન્યુરોટિક વિકારોની સમયસર ઓળખ અને યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ તથા સારવાર દ્વારા વ્યક્તિને સામાન્ય જીવન તરફ પાછું લાવી શકાય છે.

સાયકોટિક વિકાર એ માનસિક બિમારીઓનો એવો ગંભીર પ્રકાર છે જેમાં વ્યક્તિ વાસ્તવિકતા સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી બેસે છે. આ વિકારમાં વ્યક્તિની વિચારશક્તિ, સમજશક્તિ અને અનુભૂતિઓમાં ભારે અસંતુલન જોવા મળે છે. વ્યક્તિ સાચું અને ખોટું વચ્ચે ભેદ કરી શકતી નથી અને તેના વિચારો તથા વર્તનમાં ગંભીર વિકાર દેખાય છે.

સાયકોટિક વિકાર ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણીવાર અસામાન્ય વાતો કરે છે, અયોગ્ય વર્તન કરે છે અને સમાજમાં સુમેળભર્યું જીવન જીવવામાં અસમર્થ બની જાય છે. ઘણી વખત આવી વ્યક્તિને પોતાની બિમારીનો અહેસાસ પણ હોતો નથી, જેના કારણે સારવાર મેળવવામાં વિલંબ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
સ્કિઝોફ્રેનિયા (Schizophrenia) એ સાયકોટિક વિકારનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકાર છે, જેમાં વ્યક્તિ વિચારોમાં ગૂંચવણ અનુભવે છે, અસંગત વાતો કરે છે અને ઘણીવાર ડિલ્યુઝન (ભ્રાંતિપૂર્ણ માન્યતાઓ) અને હેલ્યુસિનેશન (ભ્રમજન્ય અનુભૂતિઓ) અનુભવે છે.
મેનિયા (Mania) માં વ્યક્તિ અતિશય ઉત્સાહિત, અતિસક્રિય અને અયોગ્ય રીતે આત્મવિશ્વાસી બની જાય છે, ઊંઘ ઓછી લે છે અને અણધારી નિર્ણયો કરે છે.
ડિલ્યુઝન અને હેલ્યુસિનેશન એ સાયકોટિક વિકારના મુખ્ય લક્ષણો છે, જેમાં વ્યક્તિ ખોટી માન્યતાઓ ધરાવે છે અથવા એવી વસ્તુઓ જોઈ, સાંભળી કે અનુભવતી હોય છે જે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં હોતી નથી.

સાયકોટિક વિકારોની યોગ્ય દવાઓ, કાઉન્સેલિંગ અને સમાજ કાર્યકરની મદદથી સારવાર શક્ય છે અને વ્યક્તિને ધીમે ધીમે સામાન્ય જીવન તરફ પાછું લાવી શકાય છે.

મૂડ ડિસઓર્ડર એ માનસિક બિમારીઓનો એવો પ્રકાર છે જેમાં વ્યક્તિના ભાવનાત્મક સ્વભાવમાં અસંતુલન જોવા મળે છે. આ વિકારોમાં વ્યક્તિના મૂડમાં અતિશય ફેરફાર થાય છે, એટલે કે તે ઘણી વખત અતિશય દુઃખી, નિરાશ અથવા અત્યંત ઉત્સાહિત અને ખુશ અનુભવે છે. આવા ભાવનાત્મક ફેરફારો વ્યક્તિના દૈનિક જીવન, કામકાજ, સંબંધો અને વિચારશક્તિ પર ગંભીર અસર કરે છે.

મૂડ ડિસઓર્ડરમાં વ્યક્તિની લાગણીઓ સામાન્ય પરિસ્થિતિ કરતાં વધુ ઊંડી અને લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય છે. તે પોતાની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવામાં અસમર્થ બની જાય છે અને તેના કારણે તેની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે તેમજ સામાજિક જીવનમાં અવરોધ ઊભા થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
ડિપ્રેશન (અવસાદ) માં વ્યક્તિ સતત દુઃખી રહે છે, નિરાશા અનુભવે છે, કોઈપણ કાર્યમાં રસ ન રહે, આત્મવિશ્વાસ ઘટે છે અને ઘણીવાર એકલતા પસંદ કરે છે. ઊંઘ, ભૂખ અને વિચારશક્તિ પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડે છે.
બાયપોલર ડિસઓર્ડર (Bipolar Disorder) માં વ્યક્તિના મૂડમાં બે અતિરેક જોવા મળે છે – ક્યારેક તે અતિશય ઉત્સાહી અને સક્રિય (મેનિયા) બને છે અને ક્યારેક અતિશય દુઃખી અને નિરાશ (ડિપ્રેશન) બને છે. આ ફેરફારો અચાનક અને તીવ્ર હોય છે, જેના કારણે વ્યક્તિનું જીવન અસંતુલિત બની જાય છે.

મૂડ ડિસઓર્ડરની સમયસર ઓળખ, યોગ્ય દવાઓ, કાઉન્સેલિંગ અને પરિવારના સહયોગથી વ્યક્તિને સ્થિર જીવન જીવવામાં મદદ મળી શકે છે.

વ્યક્તિત્વ વિકાર એ માનસિક બિમારીઓનો એવો પ્રકાર છે જેમાં વ્યક્તિના સ્વભાવ, વિચારધારા અને વર્તનમાં સ્થાયી અને લાંબા ગાળાની અસામાન્યતા જોવા મળે છે. આવા વિકારોમાં વ્યક્તિનું વર્તન સામાજિક ધોરણો અને અપેક્ષાઓથી અલગ હોય છે, જેના કારણે તેને સમાજમાં સુમેળભર્યું જીવન જીવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. વ્યક્તિત્વ વિકાર સામાન્ય રીતે કિશોરાવસ્થામાં અથવા યુવાન અવસ્થામાં શરૂ થાય છે અને લાંબા સમય સુધી રહે છે.

વ્યક્તિત્વ વિકાર ધરાવતી વ્યક્તિ પોતાનું વર્તન સામાન્ય માને છે અને ઘણીવાર પોતાની સમસ્યાનો અહેસાસ કરતી નથી. આ વિકાર વ્યક્તિના સંબંધો, કાર્યક્ષમતા અને સામાજિક સ્વીકાર્યતાને અસર કરે છે. આવા વ્યક્તિઓ અન્ય લોકો સાથે સહકારથી જીવવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે અને વારંવાર સંઘર્ષમાં ફસાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
એન્ટી-સોશિયલ પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર (Anti-Social Personality Disorder) માં વ્યક્તિ સામાજિક નિયમોનું પાલન કરતી નથી, અન્ય લોકોના અધિકારો પ્રત્યે ઉદાસીન રહે છે અને ઘણીવાર અસામાજિક અથવા ગુનાહિત વર્તન કરે છે. તેને પોતાના વર્તન અંગે અપરાધબોધ થતો નથી.
પેરાનોઇડ પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર (Paranoid Personality Disorder) માં વ્યક્તિને સતત શંકા રહે છે કે અન્ય લોકો તેને નુકસાન પહોંચાડવા ઈચ્છે છે. તે સહેજ વાતમાં પણ અવિશ્વાસ અનુભવે છે અને સંબંધોમાં તણાવ ઉભો કરે છે.

વ્યક્તિત્વ વિકારની યોગ્ય સારવાર, કાઉન્સેલિંગ અને સમાજ કાર્યની મદદથી વ્યક્તિના વર્તનમાં સુધારો શક્ય બને છે.

બાળ માનસિક બિમારીઓ એ એવી માનસિક સમસ્યાઓ છે જે બાળકોમાં વિકાસ પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત હોય છે. આ બિમારીઓ બાળકના વિચાર, લાગણી, વર્તન અને શીખવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. બાળકની ઉંમર પ્રમાણે જે વર્તન સામાન્ય માનવામાં આવે છે તેનાથી અલગ અથવા અતિશય અસામાન્ય વર્તન જોવા મળે ત્યારે તેને બાળ માનસિક બિમારી તરીકે ઓળખી શકાય છે.

આ બિમારીઓ બાળકના શૈક્ષણિક પ્રદર્શન, સામાજિક સંબંધો અને પરિવારિક જીવન પર ગંભીર અસર કરે છે. જો સમયસર યોગ્ય ધ્યાન ન અપાય તો આ સમસ્યાઓ પુખ્તાવસ્થામાં પણ ચાલુ રહી શકે છે. તેથી બાળકની શરૂઆતની અવસ્થામાં જ યોગ્ય ઓળખ અને સારવાર અત્યંત જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
ઓટિઝમ (Autism) એ વિકાસસંબંધિત વિકાર છે જેમાં બાળક સામાજિક સંવાદમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે, આંખમાં આંખ નાખીને વાત ન કરવી, ભાવનાઓ વ્યક્ત કરવામાં તકલીફ અને પુનરાવર્તિત વર્તન જોવા મળે છે.
ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) એટલે અતિસક્રિયતા અને ધ્યાનની અછતનો વિકાર, જેમાં બાળક એક જગ્યાએ શાંતિથી બેસી શકતું નથી, સતત હલચલ કરે છે, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતું નથી અને ઉતાવળા નિર્ણયો લે છે.

બાળ માનસિક બિમારીઓમાં યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ, શિક્ષણ સહાય અને પરિવારના સહયોગથી બાળકના વિકાસમાં સકારાત્મક ફેરફાર લાવી શકાય છે.

મનોસામાજિક વિકાર એ એવા રોગો છે જેમાં માનસિક તણાવ, ચિંતા અને ભાવનાત્મક અસંતુલનના કારણે શારીરિક રોગો ઉત્પન્ન થાય છે અથવા વધે છે. આ પ્રકારના વિકારોમાં રોગનું મૂળ કારણ શરીરમાં નહીં પરંતુ મનમાં છુપાયેલું હોય છે. લાંબા સમય સુધી રહેલો તણાવ, ભય, ગુસ્સો, દુઃખ અથવા માનસિક દબાણ શરીર પર અસર કરે છે અને વિવિધ શારીરિક લક્ષણો રૂપે પ્રગટ થાય છે.

આ વિકારોમાં દર્દીને વાસ્તવમાં શારીરિક તકલીફ અનુભવાય છે, પરંતુ તેના મૂળમાં માનસિક પરિબળો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ઘણી વખત માત્ર દવાઓથી નહીં પરંતુ માનસિક સારવાર અને કાઉન્સેલિંગ દ્વારા જ આ રોગોમાં સુધારો શક્ય બને છે.

ઉદાહરણ તરીકે,
હાઈ બ્લડપ્રેશર (High Blood Pressure) ઘણી વખત સતત તણાવ અને ચિંતા સાથે જોડાયેલું હોય છે.
એસિડિટી અને પેટના રોગો માનસિક ચિંતા, ઉતાવળ અને અનિયમિત જીવનશૈલીના પરિણામે વધે છે.
દમ (Asthma) પણ ઘણી વખત ભાવનાત્મક તણાવ અને ભયની પરિસ્થિતિમાં વધતો જોવા મળે છે.

મનોસામાજિક વિકારોમાં દવાઓ સાથે માનસિક કાઉન્સેલિંગ, યોગ, ધ્યાન અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર ખૂબ અસરકારક સાબિત થાય છે. સમાજ કાર્યકરની ભૂમિકા અહીં મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે દર્દીને માનસિક રીતે મજબૂત બનાવવા અને જીવનમાં સંતુલન લાવવા મદદ કરે છે.

1. વિચારમાં અસંગતતા અને ભ્રાંતિ
માનસિક બિમારી ધરાવતા વ્યક્તિના વિચારોમાં ઘણી વખત અસંગતતા જોવા મળે છે. તેઓ વાત કરતાં અચાનક વિષય બદલી નાખે છે અથવા વાતનો અર્થ સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે. ભ્રાંતિ એટલે વાસ્તવિકતાથી દૂર એવા ખોટા વિશ્વાસો, જેમ કે કોઈ પોતાને ખાસ શક્તિ ધરાવતો માનવો અથવા કોઈ તેની સામે ষડયંત્ર રચી રહ્યું છે એવું માનવું. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિ તાર્કિક વિચાર શક્તિ ગુમાવી બેસે છે. પરિણામે તેના સામાજિક સંબંધો અને કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે. વિચારની અસંગતતા અને ભ્રાંતિ વ્યક્તિને માનસિક રીતે અસ્થિર બનાવી દે છે.

2. ભાવનાત્મક અસંતુલન
ભાવનાત્મક અસંતુલન માનસિક બિમારીઓનું મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ છે. તેમાં વ્યક્તિની લાગણીઓ પર નિયંત્રણ ન રહેવું, અતિશય ખુશી, અતિશય દુઃખ, ગુસ્સો અથવા રડવાની પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે. ક્યારેક નાની વાતે પણ વ્યક્તિ અતિપ્રતિક્રિયા આપે છે. તેની ભાવનાઓ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ન હોવાને કારણે સામાજિક સંબંધોમાં તણાવ સર્જાય છે. ભાવનાત્મક અસંતુલન વ્યક્તિના નિર્ણય, વર્તન અને સ્વસ્થ જીવનને અસર કરે છે. લાંબા સમય સુધી આવી સ્થિતિ રહે તો માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય બંને પર નકારાત્મક અસર પડે છે.

3. વર્તનમાં અચાનક ફેરફાર
માનસિક બિમારીમાં વ્યક્તિના વર્તનમાં અચાનક અને અસામાન્ય ફેરફાર જોવા મળે છે. જે વ્યક્તિ શાંત અને સહજ સ્વભાવની હતી તે અચાનક ચીડિયા કે આક્રમક બની શકે છે અથવા અત્યંત મૌન બની જાય છે. રોજિંદી આદતો જેમ કે ઊંઘ, ખોરાક અને કામ કરવાની રીતમાં પણ બદલાવ આવે છે. આવા ફેરફારો પરિવારજનો અને આસપાસના લોકોને ચિંતિત કરે છે. વર્તનનો અચાનક ફેરફાર માનસિક અસ્વસ્થતાનું મહત્વપૂર્ણ સૂચક છે અને સમયસર સારવાર જરૂરી બને છે.

4. એકાંતવૃત્તિ અથવા અસામાજિક વર્તન
માનસિક બિમારીઓ ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણી વખત સમાજથી દૂર રહેવા લાગે છે. તેને એકાંત ગમે છે અને લોકો સાથે મળવાનું ટાળે છે. પરિવાર, મિત્રો અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ઓછો થઈ જાય છે. ક્યારેક અસામાજિક વર્તન પણ જોવા મળે છે જેમ કે નિયમો ન માનવા, અયોગ્ય ભાષા વાપરવી અથવા સામાજિક મૂલ્યોનો ભંગ કરવો. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિનો સમાજ સાથેનો સંબંધ નબળો પડે છે અને તેની માનસિક સ્થિતિ વધુ બગડી શકે છે.

5. ભય, ચિંતા અથવા અતિઉત્સાહ
માનસિક બિમારીઓમાં વ્યક્તિને અયોગ્ય અને અતિશય ભય અથવા ચિંતા અનુભવાય છે. ઘણીવાર કોઈ કારણ વગર પણ ડર લાગે છે અથવા સતત ચિંતામાં રહે છે. બીજી તરફ, કેટલાક લોકોમાં અતિઉત્સાહ જોવા મળે છે, જેમાં તેઓ અતિશય ઉર્જાવાન, બોલકાં અને અશાંત બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિ પોતાને અને બીજાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ભય, ચિંતા અને અતિઉત્સાહ માનસિક અસંતુલનની સ્પષ્ટ નિશાની છે.

6. આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો
માનસિક બિમારીમાં વ્યક્તિનો આત્મવિશ્વાસ ઘટી જાય છે. તે પોતાની ક્ષમતાઓ પર શંકા કરવા લાગે છે અને નાની બાબતોમાં પણ પોતાને અસમર્થ માને છે. નકારાત્મક વિચારો, નિષ્ફળતાનો ભય અને આત્મઆલોચના વધે છે. પરિણામે વ્યક્તિ નવી બાબતો અજમાવવા ડરે છે અને સામાજિક તથા વ્યવસાયિક જીવનમાં પાછળ રહી જાય છે. આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો વ્યક્તિના સર્વાંગી વિકાસને અવરોધે છે અને તેને વધુ માનસિક દબાણમાં મૂકે છે.

7. વાસ્તવિકતાથી વિમુખતા
વાસ્તવિકતાથી વિમુખતા એટલે વ્યક્તિ સાચી પરિસ્થિતિને સમજી ન શકે તેવી સ્થિતિ. તેને ભ્રમ, ભ્રાંતિ અથવા અસ્તિત્વ ન ધરાવતા અવાજો સાંભળાતા હોય તેવું અનુભવાય છે. આવી વ્યક્તિ કલ્પનાજગતમાં વધુ જીવતી હોય છે અને વાસ્તવિક જીવનથી દૂર થઈ જાય છે. પરિણામે તેનું દૈનિક જીવન, સંબંધો અને કાર્યક્ષમતા અસરગ્રસ્ત થાય છે. વાસ્તવિકતાથી વિમુખતા ગંભીર માનસિક બિમારીઓનું મુખ્ય લક્ષણ માનવામાં આવે છે.

8. સ્મૃતિ અને એકાગ્રતામાં ઘટાડો
માનસિક બિમારીઓમાં વ્યક્તિની સ્મૃતિશક્તિ અને એકાગ્રતા પર ખરાબ અસર પડે છે. તે વાતો ભૂલી જાય છે, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે અને કામ અધૂરું છોડી દે છે. અભ્યાસ, નોકરી અથવા ઘરકામમાં તેની કાર્યક્ષમતા ઘટી જાય છે. સ્મૃતિ અને એકાગ્રતાનો ઘટાડો વ્યક્તિને આત્મવિશ્વાસહીન બનાવે છે અને તેના જીવનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે. આ લક્ષણ લાંબા સમય સુધી રહે તો ગંભીર માનસિક સમસ્યાનું સૂચક બની શકે છે.

9. નિર્ણય લેવામાં અસમર્થતા
માનસિક બિમારીઓ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે સરળ નિર્ણય લેવો પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. તે નાની બાબતોમાં પણ ગુંચવણ અનુભવે છે અને કોઈ એક વિકલ્પ પસંદ કરી શકતી નથી. ખોટા અથવા અયોગ્ય નિર્ણય લેવાની શક્યતા વધી જાય છે. નિર્ણયક્ષમતાનો અભાવ વ્યક્તિના વ્યક્તિગત, સામાજિક અને વ્યવસાયિક જીવનને ગંભીર રીતે અસર કરે છે. પરિણામે તે વધુ પરાધીન બની જાય છે અને આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો થાય છે.

10. દૈનિક કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો
માનસિક બિમારીમાં વ્યક્તિની દૈનિક કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. સમયસર કામ પૂરું ન કરવું, જવાબદારીઓથી બચવું, સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય પ્રત્યે બેદરકારી જેવા લક્ષણો દેખાય છે. ઘરકામ, નોકરી અથવા અભ્યાસમાં તેની કામગીરી નબળી પડે છે. પરિણામે વ્યક્તિ પર આર્થિક અને સામાજિક દબાણ વધે છે. દૈનિક કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો માનસિક અસ્વસ્થતાની ગંભીરતા દર્શાવે છે અને યોગ્ય સારવાર જરૂરી બનાવે છે.

માનસિક બિમારી વ્યક્તિના જીવનને માત્ર આંતરિક રીતે નહીં પરંતુ સામાજિક, આર્થિક અને ભાવનાત્મક સ્તરે પણ ગંભીર રીતે અસર કરે છે. આજના સ્પર્ધાત્મક અને તણાવપૂર્ણ જીવનમાં માનસિક આરોગ્ય જાળવવું એટલું જ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે જેટલું શારીરિક આરોગ્ય. માનસિક બિમારીઓ વ્યક્તિની વિચારશક્તિ, ભાવનાઓ, વર્તન અને દૈનિક કાર્યક્ષમતાને અસર કરીને તેના સમગ્ર જીવનપ્રવાહને બદલી નાખે છે. આ પરિસ્થિતિમાં મેડિકલ સોશ્યલ વર્કર માટે માનસિક બિમારીઓ અંગેનું વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારુ જ્ઞાન અનિવાર્ય બને છે. તેઓ દર્દી અને તેના પરિવાર વચ્ચે સમન્વય સ્થાપિત કરી, યોગ્ય માર્ગદર્શન, પરામર્શ અને સહાનુભૂતિપૂર્વકની સેવા દ્વારા દર્દીના પુનઃસ્થાપનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. યોગ્ય સમજ, માનવિય અભિગમ અને વૈજ્ઞાનિક સારવારથી માનસિક બિમારીઓ ધરાવતા વ્યક્તિઓને સમાજમાં સન્માનપૂર્વક અને આત્મનિર્ભર જીવન જીવવા માટે સક્ષમ બનાવી શકાય છે. આથી માનસિક આરોગ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતા વિકસાવવી સમયની આવશ્યકતા છે.

આગળનો લેખ- પોષણનો ખ્યાલ અને રોગોના નિવારણમાં પોષણની ભૂમિકા વાંચવા માટે ક્લિક કરો
https://socialworkgujarati.com/poshan-no-khyal-ane-rog-nivaran/

હવે પછીનો લેખ- માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સમુદાય આધારિત પુનર્વસનમાં સામાજિક કાર્યકરની ભૂમિકા