પ્રકરણ – 1. વિષય પ્રવેશ અને સંશોધન સમસ્યાની પસંદગી
અનુક્રમણિકા
પ્રસ્તાવના
1 સંશોધન વિષય પસંદગી
2 સંશોધન સમસ્યા કથન
3 સંશોધનની અર્થસૂચકતા, મહત્વ અને ઉપયોગિતા
4 સંશોધનની ઉત્કલ્પના અને હેતુઓ
5 સંશોધન પદ્ધતિ
6 સંશોધનનું (સમષ્ટિ) વ્યાપવિશ્વ અને નમૂના પસંદગી
7 સંશોધન માટે જરૂરી માહિતીનાં પુરાવા, સ્ત્રોત અને પ્રયુક્તિઓ
8 સંશોધનની પ્રાથમિક માહિતી એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા
સંશોધનમાં ક્ષેત્રકાર્ય દરમ્યાન થયેલા અનુભવો
9 સંશોધન માટે એકત્ર કરેલ માહિતીનું સંપાદન, વર્ગીકરણ, પૃથ્થકરણ, વિશ્લેષણ માટેની અંકશાસ્ત્રીય રીત
10 સંશોધનના અહેવાલ લેખનમાં પ્રકરણની રચના
સમાપન
પ્રકરણ – 1 : વિષય પ્રવેશ અને સંશોધન સમસ્યાની પસંદગી
અનુક્રમણિકાની વિસ્તૃત સમજૂતી
પ્રસ્તાવના (Introduction)
પ્રસ્તાવનામાં વિદ્યાર્થીએ વિષયનો પાયો મજબૂત રીતે મૂકવો જોઈએ.
અહીં લખવાનું —
- વિષયનું પરિચય (જેમ કે – વૃદ્ધજન સેવા, મહિલા સશક્તિકરણ, વ્યસન મુક્તિ, શિક્ષણ વગેરે)
- સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રમાં તે વિષય શા માટે મહત્વનો છે
- આજની પરિસ્થિતિમાં વિષયની સામાજિક પ્રાસંગિકતા
- ટૂંકમાં સ્થળ / વિસ્તાર / સમુદાય વિશે 4–5 લાઈન
ઉદાહરણ:
“આજના સમયમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કિશોરીઓનું શૈક્ષણિક ડ્રોપઆઉટ પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. સમાજ કાર્યના દ્રષ્ટિકોણે આ સમસ્યા હસ્તક્ષેપ લાયક છે…”
1. સંશોધન વિષય પસંદગી (Selection of Research Topic)
અહીં વિદ્યાર્થીએ બતાવવાનું કે આ વિષય કેમ પસંદ કર્યો?
- વ્યક્તિગત રસ
- સમાજ કાર્યના ક્ષેત્રમાં તેનું મહત્વ
- ક્ષેત્રકાર્ય અનુભવ દરમિયાન સમસ્યા વધુ સ્પષ્ટ થવી
- ઉપલબ્ધ સમય, સ્રોત અને યુનિવર્સિટી ગાઈડની સલાહ
2. સંશોધન સમસ્યા કથન (Problem Statement)
આ વિભાગ સંપૂર્ણ thesis નો હૃદય છે.
અહીં સ્પષ્ટ રીતે લખવું —
- કઈ સમસ્યા છે?
- કોને અસર કરે છે?
- તે સમસ્યા શા માટે સંશોધન લાયક છે?
- કઈ ખામી / gap જોવા મળે છે?
ઉદાહરણ:
“આ ગામમાં વિદ્યાર્થિનીઓનો માધ્યમિક પછી અભ્યાસ છોડી દેવાનો દર 42% છે, જેના મૂળ કારણો સ્પષ્ટ નથી. તેથી આ સમસ્યાનો વિશ્લેષણ જરૂરી છે.”
3. સંશોધનની અર્થસૂચકતા, મહત્વ અને ઉપયોગિતા
અહીં વિદ્યાર્થીએ સમજાવવાનું કે તેનું સંશોધન —
- સમુદાય / સંસ્થા / સમાજ માટે કેટલું ઉપયોગી થશે
- સમાજ કાર્યના પ્રયોગમાં કેવી મદદરૂપ
- નીતિ–નિર્માણ / પ્રોગ્રામ પ્લાનિંગમાં કેવી અસર
- ભવિષ્યના સંશોધકો માટે મૂલ્ય
4. સંશોધનની ઉત્કલ્પના (Hypothesis) અને હેતુઓ (Objectives)
Hypothesis (જો જરૂરી હોય ત્યારે)
- પ્રાથમિક માન્યતા / માન્ય અનુમાન
- સ્પષ્ટ અને માપી શકાય તેવું હોવું જોઈએ
ઉદાહરણ:
“માનવામાં આવે છે કે માતાપિતાના શિક્ષણના સ્તર અને કિશોરીઓના ડ્રોપઆઉટમાં સંબંધ છે.”
Objectives (સંપૂર્ણ thesis ને દિશા આપે)
- 3–5 સ્પષ્ટ હેતુઓ
- “To study…”, “To identify…”, “To understand…” જેવી ભાષામાં
- માત્ર માપી શકાય તેવી બાબત
5. સંશોધન પદ્ધતિ (Research Methodology)
અહીં નીચેની બાબતો લખવાની —
- સંશોધનનો પ્રકાર (Descriptive, Exploratory, Analytical, Diagnostic)
- દૃષ્ટિકોણ (Quantitative / Qualitative / Mixed)
- ડિઝાઇન (Survey, Case study, Field study, Interview method વગેરે)
6. સંશોધનનું વ્યાપવિશ્વ (Universe) અને નમૂના પસંદગી (Sampling)
અહીં વિદ્યાર્થીએ —
- Universe શું છે?
- Sample કેટલું?
- Sampling technique કઈ ઉપયોગ કરી? (Random / purposive / stratified વગેરે)
- Sample પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા
7. સંશોધન માટે જરૂરી માહિતીનાં સ્ત્રોત (Sources) અને પ્રયુક્તિઓ (Tools)
Sources:
- Primary data → Interview, Observation, Case study
- Secondary data → બુક, જર્નલ, રિપોર્ટ, વેબસાઈટ
Tools:
- Interview schedule
- Questionnaire
- Rating scale
- Checklist
8. સંશોધનની પ્રાથમિક માહિતી એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા
અહીં જણાવવું —
- ફીલ્ડમાં કેવી રીતે જશો?
- પ્રતિભાવદાતાઓનો વિશ્વાસ કેવી રીતે મેળવો?
- Informed consent કેવી રીતે મેળવો?
- Ethical points (Confidentiality, Anonymity)
- ડેટા સાચવવાની પદ્ધતિ
ક્ષેત્રકાર્ય દરમ્યાન થયેલા અનુભવો
MSW માં આ વિભાગ ખૂબ મહત્વનો છે.
અહીં વિદ્યાર્થીએ —
- Field experiences (સકારાત્મક / પડકારભર્યા / શીખેલા પાઠ)
- Respondents સાથેનો અનુભવ
- સમાજ કાર્ય દ્રષ્ટિએ Field Exposure ની વ્યાખ્યા
- Professional skills કેવી રીતે વિકસ્યાં
9. માહિતીનું સંપાદન, વર્ગીકરણ, પૃથ્થકરણ, વિશ્લેષણ માટેની અંકશાસ્ત્રીય રીત
અહીં લખવું —
- Editing (ફોર્મ પૂર્ણ / ખામી ચકાસવી)
- Classification (Group, category બનાવવી)
- Tabulation (ટેબલ તૈયાર કરવું)
- Statistical tools → Percentage, Mean, Chi-square (જો લાગુ પડે)
સરળ ભાષામાં સમજાવવા સારું રહેશે.
10. સંશોધનના અહેવાલ લેખનમાં પ્રકરણની રચના
વિદ્યાર્થીએ પોતાની thesis માં કયા કયા chapter હશે તેનો રૂપરેખાંકન આપવું —
- પ્રકરણ – 1. વિષય પ્રવેશ અને સંશોધન સમસ્યાની પસંદગી
- પ્રકરણ – 2. વિષય સંબંધિત સાહિત્ય સમીક્ષા
- પ્રકરણ – 3. માહિતીનું વિશ્લેષણ અને અર્થઘટન
- પ્રકરણ – 4. તારણો, નિષ્કર્ષ, ઉત્કલ્પનાની ચકાસણી અને ક્રિયાત્મક પગલાંઓ
સમાપન (Conclusion)
પ્રકરણ 1 નો સાર —
- સમગ્ર Chapter 1 માં શું સમજાયું
- સંશોધનની દિશા શું છે
- આગળના પ્રકરણ કેવી રીતે જોડાય છે